Duitsland

Deutschland
Hoofdstad	Berlin
Oppervlakte	357.021 km²
Inwonertal	80.220.000
Lengte wegennet	650.000 km
Lengte snelwegennet	15.249 km
Eerste snelweg	1935
Benaming snelweg	Autobahn
Verkeer rijdt	rechts
Nummerplaatcode	D

Duitsland (Deutschland) is een middelgroot land in Centraal-Europa. Het land telt 80 miljoen inwoners en de hoofdstad is Berlin.

Inleiding

Ligging

Duitsland is gelegen op de overgang van West- naar Centraal-Europa. Het grenst in het noorden aan Denemarken, in het oosten aan Polen en Tsjechië, in het zuiden aan Oostenrijk en Zwitserland en in het westen aan Frankrijk, Luxemburg, België en Nederland. Naar het noordwesten ligt de Noordzee, naar het noordoosten de Oostzee, ook wel bekend als de Baltische Zee. Het land meet zo'n 840 kilometer van noord naar zuid en maximaal 600 kilometer van oost naar west.

Landschap

Duitsland heeft een gevarieerd landschap met veel bosgebieden. In het noorden ligt de Noord-Duitse laagvlakte, met de Lüneburger Heide en de Mecklenburgische Seenplatte. In het midden en zuiden liggen middelgebergtes: prominent de Harz, Erzgebirge, Bayerischer Wald, Sauerland, Thüringer Wald, Rhön, Weserbergland, Eifel, Hunsrück, Schwarzwald, Spessart en Odenwald. In het uiterste zuiden liggen de Alpen met de 2.962 meter hoge Zugspitze als hoogste punt. Diverse grote rivieren stromen door het land, zoals de Rhein (Rijn), Elbe, Oder, Weser, Main, Neckar, Donau, Isar, Inn en Lech.

Steden

Duitsland is een land met veel middelgrote en grote steden, alhoewel slechts vier steden meer dan 1 miljoen inwoners hebben, op volgorde Berlin, Hamburg, München en Köln. Daarnaast zijn er tal van grote steden zoals Bremen, Hannover, Dortmund, Leipzig, Dresden, Nürnberg, Frankfurt, Duisburg, Essen, Bochum, Düsseldorf, Mannheim, Stuttgart en Augsburg. Duitsland is polycentrisch, een relatief klein aandeel van de bevolking woont in de hoofdstad.

Economie

Duitsland heeft een op export gebaseerde economie, en is één van de meest geïndustrialiseerde landen van Europa. Door het grote inwonertal heeft het ook een zeer grote interne markt. Belangrijk is de transportsector, de bancaire sector, de energie-industrie, automobielindustrie en maritieme industrie. Duitsland is één van de meest welvarende landen van Europa. De oostelijke deelstaten blijven enigszins achter, dit geldt met name buiten de grote steden.

Geschiedenis

In 1814 ontstond de Duitse confederatie, een los verband van 39 soevereine staten. In 1871 ontstond het Duitse Rijk. In de zomer van 1914 raakte Duitsland betrokken bij de Eerste Wereldoorlog. Na een bloedige strijd, met hevige verliezen, in de loopgraven van België en Noord-Frankrijk moest Duitsland in 1918 de oorlog staken. Duitsland stond in 1939 aan de wieg van de Tweede Wereldoorlog. In 1945 moest Duitsland capituleren en werd het bezet door Frankrijk, Groot-Brittannië, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Het oostelijk deel werd de Duitse Democratische Republiek (DDR) en stond onder Sovjetinvloed. Vanaf 1949 vormde het westen de Bondsrepubliek Duitsland. De Koude Oorlog werd het meest voelbaar in Duitsland, omdat de DDR vanuit het oosten werd afgegrendeld met een bijna onneembare grens. Symbool van de deling werd de Berlijnse Muur. In 1990 herenigden de beide Duitslanden, maar het oosten blijft nog steeds achter op economisch gebied.

Wegennet

Het Autobahnnet van Duitsland.

Zie ook Autobahn.

Autobahnen

Duitsland heeft een omvangrijk netwerk van autobahnen, en beschikt in Europa na Spanje over het grootste netwerk van dit soort wegen. In 2011 had het land 12.912 kilometer autobahn. Het land beschikt over een gridsysteem, kenmerkend voor een polycentrisch land als Duitsland, met veel grote kernen waarvan er niet één sterk domineert. Het Duitse autobahnnet is relatief dicht, alhoewel er nog omvangrijke gebieden zijn die meer dan 40 kilometer van een autobahn liggen. Duitsland is één van de belangrijkste doorvoerlanden van Europa, en verwerkt een groot deel van het internationale transport in Midden- en West-Europa. De belangrijkste ééncijferige autobahnen vormen de hoofdroutes, en zijn in de regel meer dan 400 kilometer lang. De tweecijferige autobahnen vormen veelal regionale tot interregionale verbindingen. De driecijferige autobahnen zijn aftakkingen en hebben bijna altijd een lokaal belang.

De Duitse autobahnen zijn in de regel met 2x2 of 2x3 rijstroken uitgevoerd. Belangrijke transportassen zijn vaak over grote afstanden met 2x3 rijstroken uitgevoerd, maar op veel autobahnen schiet de capaciteit tekort. Met name vanaf 1990 nam het vrachtverkeer over de Duitse Autobahnen gigantisch toe, waardoor veel autobahnen niet meer "leistungsfähig" zijn, en er veel files voorkomen. Er zijn slechts een paar autobahnen met meer dan 2x3 rijstroken. De autobahnen lopen vaak relatief ver buiten de stadscentra en de afritdichtheid is lager dan Nederland of België. De snelwegen worden dan ook vooral voor lange-afstandsverkeer gebruikt. Afgezien van een aantal grootstedelijke gebieden worden autobahnen minder voor relatief korte ritten gebruikt als in Nederland. De verkeersintensiteiten op autobahnen zijn stukken lager dan in Nederland of België. Het aantal wegvakken met meer dan 100.000 voertuigen per etmaal is behoorlijk beperkt, en slechts zeer incidenteel zijn er wegvakken met meer dan 150.000 voertuigen per etmaal. Het drukste is de A100 in Berlin met 190.000 voertuigen per etmaal. Dit is lager dan in Nederland, België, Frankrijk of Spanje.

Geschiedenis

Zie ook Reichsautobahn.

De eerste initiatieven tot aanleg van autosnelwegen in Duitsland kwamen uit private hoek. In de toenmalige Weimarrepubliek lagen zij echter gevoelig. Naast de financiële moeilijkheden in deze tijd was er ook het militair aspect. De legerleiding vreesde dat autosnelwegen de verdediging zouden bemoeilijken in het geval van een inval in Duitsland. De vijandige mogendheid zou snel kunnen oprukken, wanneer er speciale snelle routes tussen de steden zouden worden aangelegd. Ook de NSDAP en Hitler hadden oorspronkelijk weinig op met het idee van de Autobahn. Om deze reden werden veel van de toenmalige plannen uit die periode niet gerealiseerd. Het bleef bij de AVUS in Berlin, bij de route tussen Köln en Bonn (de huidige A555) en bij de plannen voor de snelweg van Hamburg over Frankfurt naar Basel, de HaFraBa. De route tussen Köln en Bonn wordt meestal gezien als de oudste autosnelweg van Duitsland, alleen de deelstaat Hessen is het daar niet mee eens. Dit ligt aan de definitie van wat men als autosnelweg beschouwt - de weg Köln-Bonn had namelijk geen gescheiden rijbanen, iets wat men tegenwoordig toch als een elementair onderdeel van een autosnelweg beschouwt. De AVUS in Berlin was tot 1935 een racebaan, en kreeg pas in dat jaar ook reichsautobahnstatus.

De A9 bij Dessau in 1939.

Nadat Hitler in 1933 aan de macht was gekomen, zag hij de propagandistische waarde van het project. Autobahnen zouden eenheid smeden tussen de uithoeken van het rijk en in de media goede voorbeeldprojecten zijn van hoe de werkloosheid werd aangepakt. Tegelijkertijd zou het systeem een pronkstuk kunnen zijn van de moderne verworvenheden van de nieuwe orde. Onder leiding van Fritz Todt werd dan ook snel op basis van de oude HaFraBA-plannen begonnen met de aanleg van een netwerk van Reichsautobahnen. De werkverschaffing werd breed uitgemeten, maar feitelijk viel de bijdrage aan het terugdringen van de werkloosheid wel mee. Het ging vooral om de propagandistische waarde en de publieke beeldvorming. In 1935 kon Hitler zijn eerste Reichsautobahn openen tussen Frankfurt en Darmstadt. De aanleg van autobahnen ging door tot in de Tweede Wereldoorlog, maar het netwerk liep ook zware schade op als gevolg van bombardementen. In 1942 had Duitsland het grootste snelwegennet van de wereld. In andere landen betroffen het slechts een paar korte links, de enige landen die over een groter netwerk beschikten waren een paar staten van de Verenigde Staten, Nederland en Italië, alhoewel alle vooroorlogse autostrade enkelbaans waren, en dus geen autosnelwegen waren in de strikte zin van het woord.

Na de Tweede Wereldoorlog verloor Duitsland al zijn gebieden ten oosten van de Oder-Neissegrens en ontstonden westelijk daarvan de Bondsrepubliek (BRD) en de DDR. Beide landen voerden een eigen beleid op het gebied van autosnelwegen. In de DDR bleef het grotendeels bij het al bestaande netwerk; alleen de transitroutes tussen de Bondsrepubliek en West-Berlijn werden met Westduits geld onderhouden. De DDR legde de huidige A24 Hamburg - Berlijn aan met Westduits geld, en heeft met eigen middelen de aanleg van de A10 Berliner Ring en A14 Leipzig - Dresden ter hand genomen. In de Bondsrepubliek werd begin jaren '50 een omvangrijk nieuwbouwprogramma aangevangen, deels op basis van de voor de oorlog al bestaande wegenplannen. De wegaanleg heeft in niet onbelangrijke mate bijgedragen aan het Wirtschaftswunder. Omdat de Bondsrepubliek echter in tegenstelling tot het Duitsland van vóór 1945 veel sterker noord-zuid was georiënteerd, veranderden de plannen met deze nieuwe oriëntatie mee. Er kwamen meer noord-zuidroutes dan oorspronkelijk waren gepland. Een aantal oorspronkelijk geplande oost-westroutes kwam er echter niet. Hierin speelden ook militaire overwegingen een rol; net zoals in de jaren '20 vreesde men een al te snelle opmars door vreemde troepen wanneer snelle oost-westroutes zouden worden aangelegd. Ook loopt de route Hamburg - München westelijker dan oorspronkelijk gepland. Door het ontstaan van de Duitse binnengrens is deze route uiteindelijk zo aangelegd dat hij volledig door de Bondsrepubliek is gaan lopen.

Na de hereniging van 1990 ging veel aandacht uit naar het terug op peil brengen van het autosnelwegennet in de voormalige DDR. Daarbij werden bestaande routes uitgebouwd naar de eisen van de moderne tijd, maar zijn ook de nodige volledig nieuwe autosnelwegen aangelegd. In het westen zijn daarom in de jaren '90 weinig nieuwe autosnelwegen opgeleverd. Tegenwoordig is de verdeling van infrastructuurgelden wat meer in evenwicht. Eén van de grootste uitdagingen op wegengebied van Duitsland in de 21e eeuw is het moderniseren van de snelwegen. Veel viaducten en dalbruggen uit de jaren 60 en 70 zijn aan het einde van hun levensduur, en bovendien is de hoeveelheid vrachtverkeer ernstig onderschat, mede omdat men tot de jaren 90 nog uitging van een Europa met het IJzeren Gordijn, waarin Duitsland een staat aan de rand was. Veel snelwegen uit de jaren 80 waren binnen 20 jaar al versleten. In Duitsland komen zeer veel baustelles voor, in 2011 zelfs bijna 15 procent van de Autobahnen (1.400 kilometer). Daarnaast zijn veel autobahnen niet meer leistungsfähig, ze kunnen het vele (vracht)verkeer niet meer aan. Gehoopt werd om via de LKW-maut meer geld binnen te halen voor het onderhoud en het uitbouwen van het snelwegennet, maar vooralsnog is er een groot tekort aan geld om zoveel Autobahnen op korte termijn te verbreden.

Toekomst

Zie Lijst van wegenprojecten in Duitsland.

Lengte snelwegennet

In Duitsland is 12.847 kilometer Autobahn. Nog eens circa 2.300 kilometer weg is Autobahnähnlich uitgebouwd, wat het totaal op ongeveer 15.150 kilometer brengt.

Europese wegen

De volgende europese wegen verlopen door Duitsland;

Wegbeheer

Het hoofdwegennet van autosnelwegen (Autobahnen) en Bundesstraßen is in handen van de centrale overheid. Deze is ook verantwoordelijk voor de beslissingen tot onderhoud en uitbouw, ook al wordt dit in de praktijk uitgevoerd door de deelstaten. Hierdoor komt het ook wel eens voor dat een bepaald project aan de ene kant van de grens tussen deelstaten voorspoediger verloopt dan aan de andere kant daarvan. Minder belangrijke wegen zijn in beheer bij decentrale overheden, namelijk bij de deelstaten (Landesstraßen dan wel Staatsstraßen), bij de Kreise (Kreisstraßen) en bij de gemeenten.

Tol

Zie ook Tolwegen in Duitsland.

De Duitse autosnelwegen worden gefinancierd door algemene autobelastingen en LKW-maut. Er wordt voor personenauto's geen tol geheven. Wel zijn er in Bayern een aantal private tolwegen, maar deze hebben alleen een toeristisch belang. Wel zijn er twee toltunnels in Duitsland, namelijk de Herrentunnel in Lübeck en de Warnowtunnel in Rostock. Tevens zijn er twee toltunnels gepland, namelijk een nieuwe Elbetunnel in de A20 en een nieuwe Wesertunnel in de A281 in Bremen.

Verkeersintensiteiten

   2x3+

   2x2

Drukste wegvakken:

Autobahn	Drukste wegvak	2005	2010
A100	Dreieck Funkturm – Kurfürstendamm	191.400	186.100
A3	Köln-Dellbrück – Kreuz Köln-Ost	165.000	157.100
A5	Frankfurter Kreuz – Zeppelinheim	150.700	145.900
A7	Dreieck Hamburg-Nordwest – Hamburg-Stellingen	137.700	134.300
A8	Dreieck Leonberg – Leonberg Ost	133.000	147.600
A9	Eching – Garching-Nord	131.000	131.800
A2	Hannover-Herrenhausen – Dreieck Hannover-West	129.000	129.800
A40	Dreieck Essen-Ost – Essen-Frillendorf	128.600	117.200
A66	Frankfurt-Höchst – Eschborn	124.000	133.200
A111	Flughafen Tegel – Heckerdamm	121.500	114.700
A81	Kreuz Stuttgart – Sindelfingen-Ost	120.500	125.200
A1	Kreuz Hamburg-Süd – Hamburg-Stillhorn	119.000	117.500
A4	Kreuz Köln-Süd – Köln-Poll	117.700	120.500
A57	Kreuz Köln-Nord - Köln-Longerich	115.000	118.500
A99	Aschheim/Ismaning – Kirchheim bei München	114.900	121.200
A46	Kreuz Hilden – Hilden	114.600	111.600
A52	Dreieck Breitscheid – Kreuz Breitscheid	110.900	111.700
A59	Dreieck Sankt Augustin-West – Dreieck Beuel	108.600	115.900
A661	Offenbach-Kaiserlei – Offenbach-Taunusring	107.700	116.800
A565	Bonn-Beuel-Nord – Bonn-Auerberg	101.900	106.500

Wegnummering

Geschiedenis

Voordat er een landelijk wegnummeringsyssteem werd ingevoerd in Duitsland waren er al genummerde wegen in de verschillende voorlopers van Duitsland, zoals de Badische Staatsstraßen uit 1901. Ten tijde van Napoleon waren er al vanaf 1811 route impériales in Duitsland. Het is onwaarschijnlijk dat deze nummers al op de bewegwijzering voorkwam in die tijd, maar wel op kilometerstenen.

De eerste landelijke wegnummering in Duitsland ontstond in 1932 toen de Fernverkehrsstraßen werden ingevoerd. Deze werden in 1934 hernoemd naar Reichsstraßen. Vanaf midden jaren '30 werden deze wegnummers op wegwijzers aangegeven. In 1937 en 1938 zijn hernummeringen doorgevoerd en is het nummeringsyssteem uitgebreid tot in wat thans Polen, Tsjechië en Oostenrijk is. De nummering van de huidige Bundesstraßen is gebaseerd op de oorspronkelijke nummering van de Fernverkehrsstraßen uit 1932.

Na 1945 werd de Reichsstraße opgedoekt en werd in 1949 de Bundesstraße ingevoerd. In Oost-Duitsland werd de Fernverkehrsstraße heringevoerd. De nummering werd toen niet aangepast, zodat dit geen problemen gaf bij een eventuele hereniging. Wel kwamen veel nummers te vervallen in wat thans het westen van Polen is. Deze zijn omgenummerd naar de Poolse droga krajowa. Andere nummers die tot in Oostenrijk verlengd waren werden weer ingekort tot de huidige grenzen.

Per 1 januari 1975 werden de Bundesautobahnen genummerd. Daarvoor bestond een afwijkend nummeringsyssteem, maar dit was alleen administratief. In Oost-Duitsland werden de Autobahnen echter niet genummerd. Afgezien van wat incidentele aanpassingen vanwege dubbelnummeringen, is de nummering van de Autobahnen niet wezenlijk gewijzigd sinds 1975. Wel zijn nieuwe nummers toegevoegd. Het systeem van 1975 hield al rekening met een eventuele hereniging van Duitsland, zodat de nummers eenvoudig oostwaarts verlengd konden worden. Tevens was de nummerserie A11 t/m A19 gereserveerd voor oost-Duitsland, alhoewel deze routes in eerste instantie aan wegen in West-Berlin werden toegekend. In 1990 kwam het dan tot de hereniging en werden de Fernverkehrsstraßen in Oost-Duitsland afgeschaft en hernoemd naar Bundesstraßen. Aan de nummering veranderde vrijwel niks.

Systeem

Wegen met een even nummer lopen grofweg oost-west, terwijl wegen met een oneven nummer noord-zuid verlopen. Omdat het Duitse wegennet echter niet is opgebouwd in de vorm van een grid, gaat deze regel lang niet altijd op. Autosnelwegen met een eencijferig nummer vormen de belangrijkste assen van Duitsland. Die met twee cijfers zitten een categorie daaronder; zij hebben een bovenregionaal belang. Wegen met een driecijferig nummer hebben alleen regionaal belang; meestal gaat het om vrij korte Zubringers. Een uitzondering is de A661 bij Frankfurt am Main die vrij lang is voor een driecijferig nummer.

De routes met twee- en driecijferige nummers zijn gegroepeerd per regio. De met een 1 beginnende nummers beginnen of eindigen in de voormalige DDR, die met een 2 in Niedersachsen of Schleswig-Holstein, met een 3 in de Niedersachsen en Nordrhein-Westfalen, met een 4 in Nordrhein-Westfalen, met een 5 in Nordrhein-Westfalen, met een 6 in Rheinland-Pfalz, Saarland en Hessen, met een 7 in Bayern, Thüringen en Sachsen, met een 8 in Baden-Württemberg en met een 9 in Bayern.

In tegenstelling tot Nederland kent Duitsland geen geïntegreerde nummering van A-wegen en N- c.q. B-wegen. Delen van de B1 zijn als Autobahn uitgebouwd en hebben dan een totaal verschillend A-nummer. Ook wegen van decentrale overheden hebben vaak nummers, dit zijn de Landesstraßen en de Kreisstraßen. Deze zijn echter puur administratief. Ze verschijnen niet op de borden, maar wel op hectometerpaaltjes.

De nummers van Autobahnen worden bewegwijzerd met een blauwe zeshoek met witte rand. Hierin staat alleen het nummer, maar niet de prefix. Voor Bundesstrassen geldt hetzelfde. In de gele rechthoek met zwarte rand verschijnt alleen het B-nummer.

Bewegwijzering

Zie ook bewegwijzering in Duitsland.

Bewegwijzering op de Duitse autosnelweg is uitgevoerd in witte letters op een blauwe achtergrond. Ook verwijzingen naar autosnelwegen vanaf niet-autosnelwegen zijn in die kleurstelling uitgevoerd. De bewegwijzering op niet-autosnelwegen heeft een gele achtergrond met zwarte letters. Verwijzingen vanaf de autosnelweg naar een niet-autosnelweg zijn echter niet in het geel uitgevoerd, maar in de kleurstelling van de autosnelwegen (wit-op-blauw).

Wegnummers verschijnen in Duitsland algemeen op de borden, zij het dat alleen de nummers van Autobahnen en Bundesstrassen worden bewegwijzerd. E-nummers verschijnen op autosnelwegen in de regel alleen op afstandenborden en niet op de richtinggevende bewegwijzering. Soms verschijnt een E-nummer echter ook op een voorwegwijzer of beslissingswegwijzer. Verloopt een E-route over het onderliggend wegennet, dan staan de E-nummers doorgaans op alle borden.

Op autosnelwegen worden de afritten genummerd. Er wordt gewerkt met oplopende nummers. Nummering op basis van kilometerpalen zou in Duitsland buitengewoon moeilijk zijn, omdat de kilometrering van veel (oudere) autosnelwegen niet is gekoppeld aan het begin en einde van het wegnummer, maar aan vaste beginpunten zoals Berlin, Köln en München.

Het op de Duitse bewegwijzering gebruikte lettertype is DIN1451. Richtlijnen voor de bewegwijzering zijn vastgelegd in twee documenten, namelijk de Richtlinien für die wegweisende Beschilderung auf Autobahnen (RWBA) en de Richtlinien für die wegweisende Beschilderung auf Nicht-Autobahnen (RWBNA). Deze zijn algemeen verbindend; iedere wegbeheerder moet zich eraan houden. De richtlijn is echter niet uitputtend; de gaten in de richtlijn worden door iedere deelstaat steeds net iets anders ingevuld. Het meest opvallende verschil is te zien in Hessen, dat gebruik maakt van korte pijlen (in plaats van de elders gebruikte combipijlen) en dat doelen links uitlijnt.

Procedures van wegaanleg

Zie Procedures in Duitsland voor het hoofdonderwerp.

Verkeersveiligheid

In 2010 vielen 45 verkeersdoden per 1 miljoen inwoners in Duitsland, een daling van 48 procent ten opzichte van het jaar 2001. Duitsland behoort daarmee tot de meest veilige landen in de Europese Unie. In 2012 vielen 44 doden per 1 miljoen inwoners in Denemarken, dat daarmee een lager aantal verkeersdoden dan gemiddeld in de EU heeft.

Modal split

De modal split in Duitsland in 2008.

Modaliteit	aandeel
Auto	85,1%
Trein	8,6%
Lokaal OV	6,3%

Externe links

• www.bast.de | bundesamt für straßenwesen
• www.bmvbs.de | Bundesministerium für Verkehr, Bau und Stadtentwicklung
• bis.bmvs.de | baustelleninformationssystem
• www.autobahn-online.de
• www.autobahnatlas-online.de
• Tank & Rast AG
• strassen.nrw.de
• strassenbau.niedersachsen.de
• www.mvi.baden-wuerttemberg.de | Ministerium für Verkehr und Infrastruktur Baden-Württemberg
• www.abdnb.bayern.de | autobahndirektion Nordbayern
• www.abdsb.bayern.de | autobahndirektion Südbayern
• www.hsvv.hessen.de | Hessische Straßen- und Verkehrsverwaltung
• www.lbm.rlp.de | Landesbetrieb Mobilität Rheinland-Pfalz
• www.strassen-sh.de | strassen Schleswig-Holstein
• www.smwa.sachsen.de | Wirtschaft, Arbeit und Verkehr Sachsen
• www.thueringen.de | Freistaat Thüringen Ministerium für Bau, Landesentwicklung und Verkehr
• www.sachsen-anhalt.de | Ministerium für Landesentwicklung und Verkehr

Zie ook

• Autobahn
• Reichsautobahn
• Autobahnähnliche Straße
• Bundesstraße
• Landesstraße
• Kreisstraße
• LKW-Maut
• Autohof
• Knooppunten in Duitsland
• Bewegwijzering in Duitsland
• Bundesverkehrswegeplan
• Vakantieroutes in Duitsland

Referenties

Wegen van Europa

Albanië • Andorra • Armenië • Azerbeidzjan • België • Bosnië-Herzegovina • Bulgarije • Cyprus • Denemarken • Duitsland • Estland • Finland • Frankrijk • Georgië • Griekenland • Hongarije • Ierland • IJsland • Italië • Kazachstan • Kosovo • Kroatië • Letland • Liechtenstein • Litouwen • Luxemburg • Macedonië • Malta • Moldavië • Montenegro • Nederland • Noorwegen • Oekraïne • Oostenrijk • Polen • Portugal • Roemenië • Rusland • San Marino • Servië • Slovenië • Slowakije • Spanje • Tsjechië • Turkije • Vaticaanstad • Verenigd Koninkrijk • Wit-Rusland • Zweden • Zwitserland in cursief landen die deels in Europa liggen of met Europa geassocieerd worden