Knooppunt
Een knooppunt is een kruising van twee stroomwegen waartussen ongelijkvloerse uitwisseling mogelijk is. Deze stroomwegen kunnen regionale of nationale stroomwegen zijn. Deze stroomwegen zijn ingericht als autoweg of als autosnelweg. In Nederland wordt de term knooppunt ook gebruikt voor belangrijke aansluitingen van auto(snel)wegen die niet aan de definitie voldoen. Zo zijn er knooppunten uitgevoerd als rotonde, kruispunt of als reguliere afrit. Evenzo zijn er aansluitingen die wel voldoen aan de definitie, maar die toch niet de status van knooppunt hebben.
Inhoud |
Definitie
Er heerst nogal wat discussie over de definitie van een knooppunt. Daarom hieronder enkele definities:
Richtlijn bewegwijzering
De Richtlijn bewegwijzering hanteert de volgende definitie voor een knooppunt[1]:
- Ongelijkvloers kruispunt van nationale stroomwegen.
Handboek Wegontwerp
Het Handboek wegontwerp hanteert de volgende definitie voor een knooppunt[2]:
- Ongelijkvloers kruispunt van twee stroomwegen (nationaal of regionaal).
Europese Overeenkomst
De Europese Overeenkomst hanteert de volgende definities voor een knooppunt[3]:
- Kruispunten tussen autosnelwegen of autowegen uit dezelfde categorie: knooppunten type A, waarbij geen der verkeersstromen elkaar gelijkvloers kruisen;
- Kruispunten tussen autosnelwegen en wegen voor alle verkeer: knooppunten type B, waarbij de verkeersstromen op de hoofdrijbanen elkaar niet gelijkvloers kruisen;
- Kruispunten tussen autowegen en wegen voor alle verkeer: bij belangrijke kruispunten: knooppunten type B waarbij de verkeersstromen van de autoweg niet gelijkvloers worden gekruist.
Geschiedenis
Nederland
Tot eind jaren 50 was het gepland dat de meeste rijkswegen elkaar in de stadscentra zouden kruisen. Slechts op een paar plekken waren buitenstedelijke kruispunten voorzien. Eén van de oudste hiervan is het knooppunt Oudenrijn, dat in 1939 werd opengesteld als een verkeersplein. Alle buitenstedelijke knooppunten in die tijd waren verkeerspleinen (rotondes). Voorbeelden hiervan zijn het verkeersplein Hoevelaken (1952) en Deil (1957). De eerste ongelijkvloerse kruising van een knooppunt was in Ridderkerk-Zuid in 1939, maar dit was meer een afrit dan een echt knooppunt.
In 1957 werd het eerste echte semi-ongelijkvloerse knooppunt geopend tussen twee rijkswegen die beiden als snelweg waren uitgevoerd, namelijk het knooppunt Leidschendam (thans Prins Clausplein). De rijksweg 4 eindigde toen met een rotonde boven de rijksweg 12, waarbij alleen de verbinding van Den Haag naar Gouda ongelijkvloers was. Het eerste knooppunt waarbij beide verbindingen ongelijkvloers waren was het knooppunt Burgerveen dat in 1961 werd opengesteld. Dit is echter niet meer dan een splitsing. Het eerste volwaardige knooppunt met vier takken was het knooppunt Badhoevedorp, het eerste klaverblad van Nederland dat in 1967 werd opengesteld.
In de jaren daarop volgend werden de verkeerspleinen Oudenrijn en Hoevelaken omgebouwd tot klaverblad en vanaf de jaren 70 werden vele knooppunten opengesteld toen het netwerk van de Nederlandse snelwegen meer vorm kreeg. Knooppunten die grootschalig werden uitgebouwd waren de knooppunten Prins Clausplein (1985) en Ridderkerk (1985/2000). Na 2000 zijn een aantal knooppunten in vorm aangepast, met name in Noord-Brabant, zoals Leenderheide, De Hogt, Batadorp, Hintham en Empel (allen 2010).
Duitsland
Duitsland was veel eerder met de aanleg van knooppunten. Het eerste klaverblad was het Schkeuditzer Kreuz (1936) bij Leipzig en vlak daarna het Kamener Kreuz (1938) bij Dortmund. In tegenstelling tot Nederland zijn Duitse knooppunten duidelijk conservatiever ontworpen, namelijk met veel lagere ontwerpsnelheden, de ontwerpstandaarden zijn in de loop der decennia niet significant gewijzigd. Turbinevormen of stervormen komen in Duitsland niet erg veel voor, een groot aantal belangrijke knooppunten zijn nog klaverbladen, alhoewel Duitse klaverbladen wel vrijwel altijd rangeerbanen hebben en sinds 2000 steeds meer knooppunten worden voorzien van nieuwe verbindingsbogen voor de drukste afslaande verbindingen.
Knooppuntvormen
Klaverblad
Zie klaverblad voor het volledige artikel.
Een klaverblad is een type knooppunt die een ongelijkvloerse kruising vormt tussen twee auto(snel)wegen. Dit type knooppunt heeft zijn naam te danken aan zijn vorm. Vanuit de lucht lijkt het net op een klavertje-vier.
Trompetknooppunt
Zie trompetknooppunt voor het volledige artikel.
Een trompetknooppunt is een type knooppunt van twee autowegen of autosnelwegen, waarbij van en naar alle richtingen verkeer uitwisselbaar is. Dit type aansluiting komt uitsluitend voor aan het begin of einde van één van de twee kruisende wegen. De benaming trompet verwijst naar de vorm van het knooppunt, deze doet door de bochtige vormen denken aan het uiteinde van een trompet.
Turbineknooppunt
Zie turbineknooppunt voor het volledige artikel.
Bij een turbineknooppunt zijn een of meerdere afslaande verbindingen via ruime bogen, wat een hoge snelheid en capaciteit garandeert. Een veelgebruikte variant is de klaverturbine, bijvoorbeeld het Kreuz Breitscheid in Duitsland. De meeste klaverturbines hebben slechts één turbineboog, maar incidenteel komen twee turbinebogen ook voor wanneer er sprake is van twee belangrijke afslaande relaties op het knooppun.
Sterknooppunt
Zie sterknooppunt voor het volledige artikel.
Zie ook Lijst van stackknooppunten in de Verenigde Staten.
Een ster, ook wel stack genoemd, is de meest indrukwekkende knooppuntvorm. Volledige sterknooppunten hebben 4 verschillende niveaus, in sommige gevallen nog hoger. In Europa worden er maar weinig van toegepast, omdat er weinig knooppunten zijn met grote hoeveelheden afslaande verbindingen. In de Verenigde Staten, met name Texas, zijn er zeer veel, ook vanwege de lage aanlegprijs. Nieuwe knooppunten worden hier vaak meteen als ster aangelegd.
Varianten
Alternatieven zijn er bijvoorbeeld in de vorm van een klaverster, ook wel vlinderdas genoemd, en een sterturbine, welke allen kenmerken van een sterknooppunt hebben. Het knooppunt Groot-Bijgaarden in België is een voorbeeld van een sterturbine. Het geplande knooppunt Ouderkerk tussen de A3 en de A9 was gepland als klaverster/vlinderdas.
Windmolenknooppunt
Een windmolenknooppunt is een relatief zeldzaam knooppunttype. Het knooppunt heeft voordelen dat het een hogere snelheid toelaat als een klaverblad en minder kunstwerken benodigd als een turbine of stack, maar dat men links moet afslaan en echt hoge snelheden niet mogelijk zijn. Derhalve wordt er maar zelden voor een windmolenknooppunt gekozen. In Nederland heeft slechts één windmolenknooppunt bestaan, namelijk het knooppunt Vaanplein voordat het werd omgebouwd in verband met de aanleg van de Betuweroute tussen 1998 en 2007.
Knooppunten als splitsing
Zie splitsing voor het volledige artikel.
Een splitsing is een van de meest eenvoudige knooppunten omdat er slechts zeer beperkte uitwisselingsmogelijkheden zijn. Een splitsing wordt wel eens toegepast als twee snelwegen onder een beperkte hoek samenkomen, of er amper sprake is van uitwisseling als er alternatieve snelwegen voorhanden zijn. Een splitsing is een zwakke schakel in het snelwegennet, daar er bij incidenten geen omleidingsroutes mogelijk zijn voor de niet-bestaande verbindingen. Veelal zijn er op de twee splitsende snelwegen wel aansluitingen voorhanden die het weinige afslaande verkeer verwerken, maar deze zijn bij grootschalige omleidingen niet toereikend. Splitsingen vindt men relatief weinig in snelwegennetten die gebouwd zijn in een gridpatroon. In Nederland is het knooppunt Paalgraven een voorbeeld van een splitsing met twee nabijgelegen aansluitingen. Een ander voorbeeld is het Dreieck Bordesholm of het Dreieck Erfttal in Duitsland.
Overige knooppunten
Nederland heeft een aantal knooppunten die niet in een van bovenstaande categorieën passen. Zo heeft het knooppunt Rottepolderplein een rotonde waar de uitwisseling plaatsvindt. De doorgaande snelwegen kruisen hier ongelijkvloers. Het knooppunt Velperbroek is vergelijkbaar, maar hier moet ook een van de doorgaande wegen van de rotonde gebruik maken. Nog eenvoudiger is de rotonde van knooppunt Joure waarbij geen enkele verbinding ongelijkvloers is. Slechts twee bypasses zorgen voor enige doorstroming op de belangrijkste verbindingen. Andere sub-standaardknooppunten in Nederland zijn knooppunt Hooipolder en knooppunt Europaplein (Groningen), beide een diamantaansluiting met verkeerslichten voor een van de doorgaande wegen. Het knooppunt Julianaplein tot slot is een regulier kruispunt met verkeerslichten waarbij één verbinding met een bypass langs de verkeerslichten kan afslaan. Deze al dan niet gedeeltelijk gelijkvloerse knooppunten zijn vaak bekende knelpunten op het Nederlandse wegennet vanwege de gebrekkige doorstroming als gevolg van de rotonde of de verkeerslichten.
In andere talen
Knooppunt
- Deens (Dansk): Motorvejkryds
- Duits (Deutsch): Kreuz/Dreieck (Duitsland), Knoten (Oostenrijk), Verzweigung (Zwitserland)
- Engels (English):(US): interchange
- Engels (English): (UK): junction
- Frans (Français): échangeur / bifurcation / croix (Luxemburg)
- Kroatisch (Hrvatski): čvor
- Indonesisch: persimpangan
- Pools (Polski): Węzeł drogowy
- Sloveens: Razcep
- Spaans (Español): nudo / enlace / cerquita
- Tsjechisch (Česky): Mimoúrovňová křižovatka (MÚK)
- Vlaams: verkeerswisselaar
- Zweeds (Svensk): trafikplats
Zie ook
- Knooppunten in Nederland
- Knooppunten in België
- Knooppunten in Luxemburg
- Knooppunten in Denemarken
- Knooppunten in Duitsland
- Knooppunten in Finland
- Knooppunten in Frankrijk
- Knooppunten in Kroatië
- Knooppunten in Oostenrijk
- Knooppunten in Polen
- Knooppunten in Slovenië
- Knooppunten in Zwitserland
- Knooppunten in het Verenigd Koninkrijk
Bronnen
- ↑ Richtlijn bewegwijzering. CROW, Ede, juli 2005
- ↑ Handboek wegontwerp. CROW, Ede, februari 2002
- ↑ http://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/mer/brochure/categorie-1-1/#knooppunten
