A28 (Nederland)

Uit Wegenwiki
Ga naar: navigatie, zoeken
NLA028.svg
NL A28 map.png
A28
Begin Utrecht
Einde Groningen
Lengte 187,471[1] km
Lijst van Nederlandse autosnelwegen
Route

VRI zwart.svg Waterlinieweg

Knooppuntsymbool.svg Rijnsweerd NLA027.svg → Almere / Breda

Afslagsymbool.svg 2 Utrecht-De Uithof NLN412.svg

Tunnel.svg Vollenhoventunnel

Afslagsymbool.svg 3 Den Dolder NLN238.svg

Ecoduct.svg Ecoduct Sterrenberg

Afslagsymbool.svg 4 Soesterberg NLN413.svg

Ecoduct.svg Ecoduct Leusderheide

Afslagsymbool.svg 5 Maarn NLN221.svg NLN227.svg

Afslagsymbool.svg 6 Leusden-Zuid NLN226.svg

Afslagsymbool.svg 7 Leusden

Afslagsymbool.svg 8 Amersfoort

Knooppuntsymbool.svg Hoevelaken NLA001.svg → Amsterdam / Hengelo

Afslagsymbool.svg 8a Amersfoort-Vathorst

Brug.svg Hardenbergerbrug Riviersymbool.svg Arkervaart

Afslagsymbool.svg 9 Nijkerk NLN301.svg

Afslagsymbool.svg 10 Strand Nulde

Afslagsymbool.svg 11 Harderwijk-Zuid

Afslagsymbool.svg 12 Ermelo NLN303.svg

Afslagsymbool.svg 13 Lelystad NLN302.svg

Ecoduct.svg Ecoduct Hulshorst

Afslagsymbool.svg 14 Elspeet NLN310.svg

Afslagsymbool.svg 15 Epe NLN795.svg

Afslagsymbool.svg 16 't Harde NLN309.svg

Afslagsymbool.svg 17 Wezep NLN308.svg

Knooppuntsymbool.svg Hattemerbroek NLA050.svg NLN050.svg → Emmeloord / Eindhoven

Brug.svg Brug Katerveer Riviersymbool.svg IJssel

Afslagsymbool.svg 18 Zwolle-Zuid NLN331.svg NLN337.svg

Afslagsymbool.svg 19 Zwolle-Centrum

Brug.svg Beatrixbrug Riviersymbool.svg Zwarte Water

Afslagsymbool.svg 20 Zwolle-Noord NLN035.svg

Riviersymbool.svg Overijsselse Vecht

Afslagsymbool.svg 21 Ommen NLN340.svg

Afslagsymbool.svg 22 Nieuwleusen NLN377.svg

Afslagsymbool.svg 23 Staphorst

Knooppuntsymbool.svg Lankhorst NLA032.svg → Meppel - Leeuwarden

Afslagsymbool.svg 24 De Wijk NLN851.svg

Afslagsymbool.svg 25 Zuidwolde

Knooppuntsymbool.svg Hoogeveen NLA037.svg → Emmen; NLN048.svg → Ommen

Riviersymbool.svg Hoogeveensevaart

Afslagsymbool.svg 26 Hoogeveen

Afslagsymbool.svg 27 Fluitenberg NLN374.svg

Afslagsymbool.svg 28 Ruinen NLN375.svg

Afslagsymbool.svg 29 Dwingeloo NLN855.svg

Ecoduct.svg Ecoduct Dwingelderveld

Afslagsymbool.svg 30 Beilen

Afslagsymbool.svg 31 Westerbork NLN381.svg

Afslagsymbool.svg 31a Assen-Zuid

Knooppuntsymbool.svg Assen NLN033.svg → Rolde

Afslagsymbool.svg 33 Assen-West NLN371.svg

Riviersymbool.svg Drentsche Hoofdvaart

Afslagsymbool.svg 34 Assen-Noord

Riviersymbool.svg Noord-Willemskanaal

Afslagsymbool.svg 35 Vries NLN386.svg

Afslagsymbool.svg 36 Zuidlaren NLN034.svg

Afslagsymbool.svg 37 Eelde-Paterswolde

Afslagsymbool.svg 38 Haren NLN861.svg

Afslagsymbool.svg 39 Groningen-Zuid

Knooppuntsymbool.svg Julianaplein VRI zwart.svgNLA007.svg→ Heerenveen;NLN007.svg→ Oldenburg

De A28 of rijksweg 28 is een rijksweg en autosnelweg in Nederland. De snelweg verbindt Utrecht met Groningen, via Amersfoort, Zwolle en Assen. Over het algemeen een noord-zuidroute, de A28 is ook van belang voor oost-westverkeer, bijvoorbeeld vanaf Utrecht richting Apeldoorn, van Zwolle richting Amsterdam en van Meppel richting Emmen. De E232 verloopt over een groot deel van de A28. De snelweg is tussen 1961 en 1986 geopend. De A28 is ruim 187 kilometer lang.

Routebeschrijving

De snelweg begint net ten westen van knooppunt Rijnsweerd, waar een kruispunt met de Waterlinieweg is. De snelweg loopt vanaf hier naar het oosten, en kruist dan de A27, de snelweg van Almere naar Breda. Vlak daarna volgt een belangrijke aansluiting naar De Uithof, een bedrijventerrein van Utrecht. De snelweg loopt daarna door bebost gebied over de Utrechtse Heuvelrug. De A28 telt hier 2x3 rijstroken. Bekend is de luifel van Zeist. De snelweg loopt tussen Amersfoort en Leusden door en bereikt dan knooppunt Hoevelaken, waar men de A1 kruist, de snelweg vanaf Amsterdam richting Apeldoorn en Hengelo.

De A28 bij Harderwijk.

Noordelijker loopt de snelweg langs Nijkerk, waarna men min of meer de Randstad verlaat. De snelweg telt over de Veluwe ook 2x2 rijstroken en doet de kleine stad Harderwijk aan. De snelweg loopt eerst langs de stranden Horst en Nulde, maar vanaf Harderwijk is de omgeving dicht bebost en kent de snelweg vaak een brede middenberm met begroeiing. Nunspeet kent twee afslagen, en vanaf Wezep verlaat men de Veluwe weer. De snelweg bereikt dan knooppunt Hattemerbroek, waar de A50 vanuit Apeldoorn en Arnhem overgaat in de N50 naar Kampen en Emmeloord. De snelweg telt dan 2x4 rijstroken. De snelweg steekt de IJssel over via de weinig markante IJsselbrug Zwolle en loopt dan dwars door Zwolle, verhoogd op een dijk. Zwolle kent vier afslagen, en de snelweg loopt vrij dicht langs het centrum.

Door Zwolle zijn plusstroken gerealiseerd aan de linkerzijde van de rijbaan. Deze eindigen bij de afslagen Ommen. Noordelijker zijn 2x3 rijstroken beschikbaar en loopt de snelweg door de open polders tot aan Staphorst. Hier volgt knooppunt Lankhorst, waar de A32 naar Leeuwarden begint. De A28 buigt hier naar het oosten af, en loopt met 2x2 rijstroken naar Hoogeveen. Bij knooppunt Hoogeveen gaat de A28 via een TOTSO, en de A37 gaat rechtdoor richting Emmen en Meppen in Duitsland. Naar het zuiden gaat de N48 naar Ommen en Raalte. De A28 loopt dan weer pal naar het noorden, door een veengebied. Hier kent de A28 ook een brede middenberm, soms met dichte begroeiing. De snelweg loopt dan met een boogje ten westen van de Drentse hoofdstad Assen langs, en een eindje ten noorden van Assen voegt de N34 uit Emmen in. De snelweg loopt dan langs Groningen-Eelde Airport en eindigt dan op het kruispunt knooppunt Julianaplein op de N7, de oost-westsnelweg vanaf Heerenveen richting Oldenburg in Duitsland.

Geschiedenis

Utrecht - Amersfoort

De Vollenhoventunnel bij Zeist in 1971, de snelweg zou pas 15 jaar worden geopend.
Het ooit geplande knooppunt met de secundaire weg 8 bij Zeist.
De A28 bij Amersfoort in de jaren '60.

De planning voor de aanleg van de A28 begon in de tweede helft van de jaren '50. Als eerste begon de uitvoering van de snelweg rond Amersfoort. Dit stuk werd op 17 december 1962 opengesteld vanaf de Stichtse rotonde tot aan het knooppunt Hoevelaken (destijds ook een rotonde). Het tracé van de A28 tussen Utrecht en Amersfoort werd op 17 juni 1963 vastgesteld. De aanleg van de snelweg begon in 1969 bij Zeist[2]. De aanleg van de A28 was één van de eerste omstreden projecten vanwege het aspect natuur en geluidsoverlast. De A28 bij Zeist was in 1971 al bijna geheel gereed, zo was met name de Vollenhoventunnel al min of meer klaar voor gebruik. De openstelling zou nog 15 jaar op zich laten wachten.

De vergunningen voor de bouw van de flats in de wijk Vollenhove van Zeist werden tussen 1965 en 1973 verstrekt. De eengezinswoningen zijn in 1968 en 1969 gebouwd. Rijkswaterstaat liet in 1974 weten het te betreuren dat de gemeente Zeist is overgegaan tot het bouwen van flats zo dicht langs een reeds in 1963 vastgestelde nieuwe snelweg. Gedurende de jaren '70 werd de discussie over geluidshinder steeds scherper en in 1979 werd de Wet geluidhinder ingevoerd. Hierdoor moest de A28 worden aangepast op de nieuwe wetgeving. Uiteindelijk is besloten om langs de wijk Vollenhoven een luifel te realiseren, de luifel van Zeist. Deze luifel kwam in 1985 gereed.

De A28 is uiteindelijk gefaseerd in 1985 en 1986 opengesteld tussen Utrecht en Amersfoort. Het was één van de meer omstreden snelwegprojecten in de regio. Deze emoties vonden hun hoogtepunt in de protesten tegen de aanleg van de A27 door de Bak van Amelisweerd iets verderop naar het westen. Bij de aanleg van de A28 is rekening gehouden met de aanleg van de S8, de westelijke rondweg van Zeist. Deze zou met een trompetknooppunt aan de westkant van Zeist op de A28 aansluiten. De A28 is hier met viaducten over de toekomstige randweg gerealiseerd. De randweg van Zeist was eveneens omstreden en verdween gedurende de jaren '90 van de politieke agenda. De contouren van het knooppunt zijn vanaf de weg nauwelijks zichtbaar, maar vanuit de lucht des te meer. De A28 was oorspronkelijk tussen Zeist en Maarn met betonplaten uitgevoerd. Het deel bij Zeist zelf was vanaf het begin al in asfalt uitgevoerd. In 2011-2012 is met het groot onderhoud en de verbreding naar 2x3 rijstroken het beton verdwenen.

Amersfoort - Zwolle

De A28 bij Nunspeet kort na openstelling in de jaren '60.

Het deel van de A28 tussen Amersfoort en Zwolle is het oudste. Reeds in 1952 werd een tak van de rijksweg 28 opengesteld tussen de rotonde Hoevelaken en de Nijkerkerstraat. In 1958 opende de eerste rijbaan tussen Wezep en de Geldersedijk bij Hattem. Het allereerste 2x2-deel van de A28 opende op 22 oktober 1962 tussen Harderwijk en Elspeet. Dit was het eerste snelwegtraject van de gehele rijksweg 28 tussen Utrecht en Groningen. De rest van de route over de Veluwe is gedurende de jaren 60 opengesteld. In 1967 was de snelweg min of meer gereed, met uitzondering van de nieuwe IJsselbrug bij Zwolle. Deze opende in 1970 voor het verkeer, waarmee Amersfoort definitief per autosnelweg met Zwolle verbonden was. Het knooppunt Hoevelaken was oorspronkelijk, zoals wel meer knooppunten, als een zogenaamde stuiver aangelegd, feitelijk een meerstrooks rotonde. In 1971 werd deze omgebouwd tot het huidige klaverblad. Sinds completering van de A28 in de jaren 60 is er weinig meer aan de snelweg veranderd. Het deel rond Nunspeet had oorspronkelijk een betonnen wegdek dat in slechte toestand was. Dit is in de jaren 90 gerenoveerd en vervangen door asfalt.

Parkway

De A28 over de Veluwe is volgens het parkway-ontwerp aangelegd en wordt gekenmerkt door een groot aantal kleine parkeerplaatsen, waarvan ondertussen een aantal alweer gesloten is. Ook wordt dit stuk snelweg gekenmerkt door een begroeide middenberm. Er zijn in totaal 13 verzorgingsplaatsen langs dit stuk A28, inclusief 7 tankstations. Vroeger waren er nog 4 parkeerplaatsen meer. Een totaal van 17 VZP's over slechts 57 kilometer is bijzonder hoog te noemen. Dit is een sterk contrast met de A28 verder richting Utrecht waar in beide richtingen helemaal geen verzorgingsplaatsen zijn. De meeste VZP's zijn erg eenvoudig en bestaan enkel uit parkeerstroken zonder voorzieningen.

Zwolle - Meppel

De A28 door Zwolle in 1989.

Voordat de A28 gebouwd werd ging het verkeer in Zwolle over diverse wegen door de stad. Tussen Zwolle en Meppel bestond voor de bouw van de snelweg reeds een vrij snelle enkelbaans weg, waarover de A28 later is aangelegd. Op 15 november 1938 werd de eerste ongelijkvloerse kruising opengesteld, de brug over de Dedemsvaart bij de Lichtmis, waar sinds 1970/1971 de aansluiting Nieuwleusen ligt. In 1964 opende de eerste omleiding van Zwolle, inclusief de brug over het Zwartewater ter hoogte van het centrum. De huidige aansluitingen bestonden aanvankelijk nog niet, maar de A28 zou hier later overheen geleid worden. Er was destijds een tijdelijke aansluiting bij de Gasthuisdijk, die toegang gaf tot het centrum van Zwolle. De weg boog daarna in westelijke richting af naar de Oude IJsselbrug, en in oostelijke richting naar de Kranenburgweg richting Meppel.

In 1968 opende het tracé door Zwolle, inclusief de Vechtbrug bij Berkum. Hiermee werd het stadswegennet ontlast van doorgaand verkeer. In 1970 werd de parallelstructuur tussen Zwolle-Zuid en Zwolle-Centrum geopend, en later dat jaar ook de IJsselbrug, waarmee er een doorgaande route door Zwolle was.

De A28 is tussen de aansluiting Ommen en Nieuwleusen over een gedempt kanaal aangelegd. Hierdoor hoefden voor de aanleg van de snelweg geen extra gronden onteigend worden. Vanaf de aansluiting Nieuwleusen tot in Meppel liep reeds een autoweg over het huidige tracé van de A28, inclusief de passage door Staphorst. In 1969 opende de snelweg tussen Staphorst en Meppel-Zuid, en in 1971 de laatste ontbrekende schakel tussen Nieuwleusen en Staphorst.

De snelweg bleef in zijn originele vorm gedurende ongeveer 40 jaar. Wel verzakte het deel dat over het gedempte kanaal is aangelegd aanzienlijk, met name tussen Ommen en Nieuwleusen. Dit deel is eind jaren 90 grondig gerenoveerd. In 1996 is verkeerssignalering door Zwolle geïnstalleerd.

Meppel - Hoogeveen

Oorspronkelijk was er geen sprake van een doorgaande weg tussen Meppel en Hoogeveen. Verkeer kon binnendoor via Zuidwolde, maar deze route is nooit hoogwaardig uitgebouwd. In 1966 werd de P14 geopend, later de N375, van Meppel naar Pesse, maar deze kwam voor verkeer naar Hoogeveen eigenlijk te noordelijk uit. De A28 was tussen Meppel en Hoogeveen oorspronkelijk gepland als de rijksweg 37, maar is later een onderdeel van de A28 geworden. De A28 is uiteindelijk in 1976 tussen De Wijk en Hoogeveen geopend, maar de laatste ontbrekende schakel tussen het knooppunt Lankhorst en De Wijk werd pas in 1979 opengesteld. Dit was tevens het laatste deel van de A28 dat binnen Noord-Nederland is opgeleverd.

Hoogeveen - Groningen

Voordat de snelweg werd aangelegd, was er al sprake van een enkelbaans autoweg tussen Hoogeveen en Assen, die begin jaren '60 is aangelegd. Deze had gelijkvloerse kruispunten, behalve ter hoogte van de aansluiting Beilen, omdat er toen ook al een brug over de Beilervaart lag. Deze brug is later de westelijke rijbaan van de A28 geworden. De snelweg is daarna over deze autoweg aangelegd, met name tussen Pesse en het Oranjekanaal.

De A28 vindt in Drenthe en Groningen zijn oorsprong in de jaren '60. In 1968 opende het noordelijkste deel van de snelweg tussen De Punt en het Julianaplein. Het tweede deel wat opende was tussen Beilen en de brug over het Oranjekanaal in 1971. De A28 ging toen over in een enkelbaans autoweg, die het Oranjekanaal overstak en noordelijker op de huidige Oude Provincialeweg uit kwam. De brug over het kanaal is later gesloopt en de weg afgebroken, maar de oude route is nog zichtbaar in de verkaveling.

Gedurende begin jaren '70 is de A28 verder tussen Hoogeveen en De Punt opengesteld. De rondweg van Assen is in twee fases opengesteld, en heeft ruim een half jaar met één rijbaan gefunctioneerd. Het laatste deel van de snelweg dat in dit gebied werd geopend was in 1976 toen de schakel tussen Hoogeveen en Pesse werd geopend. Sinds de jaren '70 is er aan de snelweg relatief weinig veranderd. In 1993 opende de aansluiting Vries, tot die tijd zat er tussen Zuidlaren en Assen-Noord geen afrit. Ook werd in 1993 een volledige aansluiting Groningen-Zuid geopend bij de Van Ketwich Verschuurlaan. Deze nieuwe aansluiting verving de substandaard halve aansluiting naar de Brailleweg en Vondellaan, direct ten zuiden van het Julianaplein. Het deel tussen De Punt en Groningen is later gemoderniseerd, waarbij een betonnen barrier is toegepast. Tevens is het knooppunt Julianaplein eind 2009 voorzien van tunneltjes, zodat verkeer vanaf de A28 naar het Emmaviaduct en het centrum van Groningen onder het knooppunt door kan rijden.

De A28 is tussen Hoogeveen en Assen door de provinciale waterstaat aangelegd en is voorheen ook genummerd geweest als de rijksweg 36.

Wegnummergeschiedenis

In het rijkswegenplan 1932 werden voor het eerst administratieve nummers toegekend aan de rijkswegen. De rijksweg 28 (rw28) verliep toen vanaf Hoevelaken tot Zwolle. Het deel van Utrecht tot Zeist was de rijksweg 25 en verder tot Amersfoort de rijksweg 23. Noordelijk van Zwolle verliep de rijksweg 31 tot aan Meppel, evenals van Assen tot Groningen. Er was destijds geen rijksweg gepland over de route vanaf Meppel via Hoogeveen naar Assen, verkeer moest de rijksweg 31 volgen langs de Drentse Hoofdvaart (huidige N371).

Deze administratieve nummering werd in de daaropvolgende rijkswegenplan 1938, rijkswegenplan 1948 en rijkswegenplan 1958 niet gewijzigd. Een grote verandering volgde in het roemruchte rijkswegenplan 1968, het meest uitgebreide rijkswegenplan in de Nederlandse geschiedenis. De rijksweg 28 werd toen vastgesteld als van Utrecht tot Zwolle, vervolgens de rijksweg 32 tot Meppel, de rijksweg 37 tot Hoogeveen en de rijksweg 36 van Hoogeveen tot Groningen. De huidige nummering van de A28 kwam in het Structuurschema Verkeer en Vervoer van 1977 voor het eerst voor, wat vervolgens in het laatste rijkswegenplan 1984 tot stand kwam, toen de rijksweg 28 werd gevormd vanaf Utrecht tot Groningen. De A28 was toen bijna gereed, in 1986 werd het laatste deel opengesteld tussen Utrecht en Amersfoort.

Openstellingsgeschiedenis

Van Naar Lengte Opening[3] opmerking
Knooppuntsymbool.svg Hoevelaken Nijkerkerstraat (tijdelijk) 1 km 20-06-1952 1e rijbaan
Wezep Geldersedijk (tijdelijk) 5 km 14-11-1958 1e rijbaan
't Harde Wezep 9 km 01-07-1960 1e rijbaan
Elspeet 't Harde 9 km 00-00-1961
Harderwijk Elspeet 10 km 22-10-1962
Stichtse Rotonde (Amersfoort) Knooppuntsymbool.svg Hoevelaken 8 km 17-12-1962 Stichtse Rotonde - Amersfoort-Zuid in 1986 vervallen als onderdeel van A28.
Zwolle-Centrum Vechtbrug 5 km 25-09-1964
't Harde Wezep 9 km 15-12-1964 2e rijbaan
Knooppuntsymbool.svg Hoevelaken Nijkerk 9 km 04-05-1966
Nijkerk Harderwijk 16 km 28-06-1967
Vechtbrug Ommen 0,5 km 01-11-1968 inclusief Vechtbrug
De Punt Knooppuntsymbool.svg Julianaplein 11 km 02-12-1968
Staphorst Knooppuntsymbool.svg Lankhorst 1 km 23-05-1969
Wezep Zwolle-Centrum 8 km 29-09-1970 inclusief IJsselbrug
Ommen Nieuwleusen 7 km 29-09-1970
Nieuwleusen Staphorst 7 km 27-05-1971
Beilen Oranjekanaal 4 km 04-08-1971
Spier Beilen 5 km 29-02-1972
Assen-Noord De Punt 10 km 15-06-1973
Assen-Zuid Assen-Noord 8 km 15-11-1973 1e rijbaan
Assen-Zuid Assen-Noord 8 km 01-06-1974 2e rijbaan
Waterlinieweg (Utrecht) Knooppuntsymbool.svg Rijnsweerd 1 km 20-10-1974
Oranjekanaal Assen-Zuid 9 km 09-10-1974
De Wijk Pesse 18 km 01-03-1976
Knooppuntsymbool.svg Hoogeveen Pesse 4 km 01-12-1976
Knooppuntsymbool.svg Lankhorst De Wijk 6 km 25-01-1979
Knooppuntsymbool.svg Rijnsweerd Den Dolder 7 km 30-10-1985 1e rijbaan
Knooppuntsymbool.svg Rijnsweerd Den Dolder 7 km 29-10-1986 2e rijbaan
Den Dolder Amersfoort-Zuid 9 km 29-10-1986

Latere veranderingen

Spitsstrook Den Dolder - Utrecht

De spitsstrook op de A28 bij Zeist, de eerste spitsstrook van Nederland.

In 1996 opende de spitsstrook tussen de afslagen Den Dolder en De Uithof richting Utrecht, als één van de eerste spitsstroken in Nederland. De files op dit stuk zijn hiermee sterk afgenomen, alhoewel de drukte op dit wegvak ervoor zorgt dat de spitsstrook gedurende grote delen van de dag opengesteld is. De spitsstrook is in 2012 vervangen door een reguliere permanente rijstrook bij de verbreding van de A28 tussen Utrecht en Amersfoort.

Plusstroken Zwolle

De aansluiting Zwolle-Zuid.

Op 8 maart 2004 begon de aanleg van plusstroken in beide richtingen door Zwolle, tussen de aansluiting Zwolle-Zuid en de aansluiting Ommen. Op 11 december 2004 zijn plusstroken door Zwolle door minister Peijs opengesteld,[4] wat de files korter maakte, zodat terugslag op andere wegen verminderd werd, maar met name in noordelijke richting bleef het een knelpunt tussen Zwolle-Noord en Ommen. Normaal geldt 100 km/uur, maar als de plusstroken geopend zijn, dan geldt 80 km/uur. Verdere toename van de verkeersdrukte zorgt ervoor dat deze plusstroken regelmatig buiten de spits opengesteld zijn. De files waren hier richting zuiden verplaatst naar de IJsselbrug, en richting noorden naar de afslag Ommen. Na de openstelling van 3 rijstroken tussen Ommen en het knooppunt Lankhorst waren de dagelijkse files verdwenen.

Knooppunt Lankhorst

In 2008 werd begonnen met het compleet maken van het knooppunt Lankhorst, aangezien hier de verbinding Hoogeveen - Leeuwarden in beide richtingen ontbrak. Eind 2009 is dit project opgeleverd, waarbij knooppunt Lankhorst is omgebouwd tot een uitgerekt trompetknooppunt.

Nieuwe aansluitingen

Op 22 november 1990 opende de aansluiting Leusden.[5] Deze aansluiting is bij de aanleg gelijk voorbereid op een parallelstructuur langs Amersfoort.

Vanaf eind jaren 90 heeft de gemeente Amersfoort ten noorden van de A1 de vinexwijk Vathorst ontwikkeld. In Nijkerk vonden soortgelijke ontwikkelingen plaats met de wijk de Terrassen. Om deze wijken beter te ontsluiten naar het hoofdwegennet is er een aansluiting gebouwd tussen knooppunt Hoevelaken en afslag Nijkerk. Deze heet Amersfoort-Vathorst / Nijkerk-Zuid en is voor beide plaatsen van aanzienlijk belang. Deze aansluiting werd eind 2009 opgeleverd.

In november 2013 is aansluiting 32 veranderd in knooppunt Assen. Sinds mei 2015 wordt de naam Assen-Zuid toegepast voor een nieuwe aansluiting tussen de aansluitingen Westerbork en knooppunt Assen.

Verbreding Zwolle - Meppel

De 2x3 A28 tussen Zwolle en Meppel.

In april 1998 is het zogenaamde 'Langman-akkoord' gesloten, over de verbetering van de bereikbaarheid van Noord-Nederland. Eén van de trajecten was de verbreding van de A28 tussen Zwolle en Meppel. In de jaren '80 en '90 groeide het verkeer op dit traject met jaarlijks 5%. Als tijdelijke maatregel is in 2002-2003 de Vechtbrug Zwolle verbreed met weefstroken. In 2001 werden de kosten van de verbreding tussen het knooppunt Hattemerbroek en het knooppunt Lankhorst geschat op 1 miljard gulden.[6] Destijds was één van de oplossingen nog een tweede brug over de IJssel voor de A28, of een parallelsysteem met 4x2 rijstroken. Opgemerkt werd dat een parallelsysteem in 2020 nog maar nét zou voldoen. De aanpak van de corridor was opgedeeld in drie subprojecten, plusstroken door Zwolle, de verbreding tussen Hattemerbroek en Zwolle-Zuid plus de verbreding tussen Ommen en Lankhorst, en de completering van het knooppunt Lankhorst.

In 2005 is de startnotitie voor de verbreding tussen de knooppunten Hattemerbroek en Lankhorst gepubliceerd en eind 2007 werd bekend dat de verbreding vertraagd werd door luchtkwaliteitsproblematiek. Eind 2009 werd het definitieve tracébesluit gepubliceerd.

Tussen het knooppunt Hattemerbroek en Zwolle-Zuid is in beide richtingen een vierde rijstrook aan de linkerzijde erbij gekomen. De vluchtstrook is hier komen te vervallen en de rijstroken zijn opgeschoven. Drie doorgaande rijstroken zijn aangesloten op de bestaande plusstroken in Zwolle. Het tracé door Zwolle zelf is niet veranderd. Tussen aansluiting Ommen en knooppunt Lankhorst is de snelweg verbreed naar 2x3 rijstroken, veelal in de middenberm. Hiervoor hoefden geen kunstwerken aangepast te worden. Tussen de afslag Staphorst en knooppunt Lankhorst zijn in noordelijke richting 4 rijstroken, die overgaan in 2 voor de A28 en 2 voor de A32.

De werkzaamheden zijn op woensdag 28 april 2010 begonnen en zijn op 22 april 2011 voltooid, net op tijd voor de paasdrukte. Op 10 december 2010 werden tussen Ommen en knooppunt Lankhorst reeds 3 rijstroken opengesteld (enkel in noordelijke richting). Op 22 april 2011 werd de 3e rijstrook ook richting zuiden opengesteld, waarmee de verbreding voltooid was. De A28 was onderdeel van de spoedwet wegverbreding. De werkzaamheden zijn in bijna exact 1 jaar tijd uitgevoerd, van 28 april 2010 tot 22 april 2011. In de eerste 4 maanden van 2011 nam de filedruk met 73% af op dit traject, ondanks dat in die tijd alleen de extra rijstrook richting noorden is opengesteld.[7] Na de verbreding van de snelweg is de filedruk in de maanden mei tot en met oktober, volgens onderzoek van de provincie Overijssel, met circa 96% gedaald.

Verbreding Utrecht - Amersfoort

De A28 bij Amersfoort met spits- en weefstroken.

De A28 tussen Utrecht en Amersfoort was één van de meest overbelaste 2x2-snelwegen in Nederland, met tot 110.000 voertuigen per etmaal bij Amersfoort. In het verleden zijn er plannen geweest om spitsstroken aan te leggen, maar al snel werd duidelijk dat dit geen duurzame oplossing is daar deze stroken gedurende grote delen van de dag opengesteld moeten worden, waarvoor ze niet bedoeld zijn. Daardoor is een meer toekomstvaste oplossing nodig. Eind 2008 heeft een startnotitie ter inzage gelegen, waarna het deel van Utrecht naar Leusden-Zuid verbreed is naar 2x3 rijstroken.

Voor het deel van Leusden-Zuid tot knooppunt Hoevelaken was er geen ruimte in eigendom van Rijkswaterstaat om een derde rijstrook aan te leggen, waardoor hier is gekozen voor een tijdelijke oplossing met plusstroken. Tevens zijn tussen de aansluitingen weefstroken aangelegd.

Op 18 maart 2011 werd het ontwerp-wegaanpassingsbesluit (OWAB) ter inzage gelegd, gevolgd door het definitieve WAB op 14 november 2012. De beroepen tegen dit WAB werden op 5 juli 2013 ongegrond verklaard.[8] In de periode 2011-2012 zijn de extra rijstroken aangelegd tussen Utrecht en Maarn. Op 1 mei 2012 opende de eerste 3 kilometer met 3 rijstroken vanaf het knooppunt Rijnsweerd tot net voorbij de aansluiting De Uithof. Circa 22 juni 2012 opende ook de 3e rijstrook vanaf Den Dolder tot Rijnsweerd en op 18 december 2012 opende de 3e rijstrook vanaf Maarn tot Den Dolder. Op 12 januari 2013 werd de derde rijstrook van Utrecht tot Amersfoort opengesteld, behalve bij de luifel van Zeist, dit stuk is op 27 februari 2013 met 3 rijstroken geopend, sindsdien heeft de A28 tussen het knooppunt Rijnsweerd en de aansluiting Maarn 2x3 rijstroken. Op 15 juli 2013 openden de spits- en weefstroken rond Amersfoort, waarmee het project voltooid was.[9]

Toekomst

Utrecht - Zeist

Het is gepland om de A27 langs de oostkant van Utrecht te verbreden. Hieronder valt ook de reconstructie van het knooppunt Rijnsweerd. Tevens wordt het westelijkste deel van de A28 aangepast. Aan de westzijde van het knooppunt Rijnsweerd komen nieuwe verkeerslichten, terwijl ten oosten van het knooppunt extra rijbanen en rijstroken komen om het verkeer te ontweven. Dit loopt tot net ten oosten van de aansluiting Utrecht-De Uithof. De A28 krijgt hier 11 rijstroken voor doorgaand verkeer, onder het viaduct van de aansluiting De Uithof komen in totaal 14 rijstroken. Vlak voor de Vollenhoventunnel versmalt dit naar de huidige 2x3 rijstroken.

Op 14 maart 2016 is het ontwerp-tracébesluit ondertekend, dat vanaf 10 mei 2016 ter inzage lag.[10][11]

Knooppunt Hoevelaken

Hoewel Knooppunt Hoevelaken in het verleden omgebouwd is van stuiver naar klaverblad voldoet het huidige knooppunt niet meer. Dit vanwege de grote hoeveelheden afslaand verkeer, met name vanaf Apeldoorn naar Utrecht en vice versa, maar ook van Amsterdam naar Zwolle en vice versa. Door de groei van Amersfoort neemt ook het verkeer op de andere verbindingen toe. In 2008 is een startnotitie verschenen om het knooppunt aan te pakken. Hierin staat beschreven welke alternatieven onderzocht moeten worden in de trajectnota. Het knooppunt zou worden omgebouwd tot klaverturbine met flyover. Er zou dan een turbineboog voor verkeer vanaf Apeldoorn naar Utrecht en een flyover voor verkeer van Amsterdam naar Zwolle komen. Tevens worden de aansluitende wegvakken verbreed naar 2x4 rijstroken, namelijk de A1 van Bunschoten tot Barneveld en de A28 vanaf Maarn tot Nijkerk. Oorspronkelijk was het gepland dat in 2010 en 2011 de Milieu-effect rapportage (MER) zou worden opgesteld, evenals het Ontwerp-tracébesluit (OTB), wat in 2011 ter inzage zou komen te liggen. In 2011 of 2012 zou dan dan de publicatie van het tracébesluit volgen, waarna dit in 2012 onherroepelijk moest worden.

In 2011 is besloten het project anders aan te pakken, met een eerdere betrekking van de marktpartijen en een daaruit voortvloeiende voorkeursoplossing. De planprocedure is daardoor tijdelijk stilgelegd. De planning is nu om het ontwerp-tracébesluit in 2017 ter inzage te leggen, gevolgd door het tracébesluit in 2019. Tussen 2021 en 2025 moeten de werkzaamheden dan uitgevoerd worden.[12][13]

Maarn - Nijkerk

In samenhang met de ombouw van het knooppunt Hoevelaken is ook een algemene verbreding van de A28 voorzien tussen de aansluitingen Maarn en Nijkerk, een traject van 15,8 kilometer. Tussen Maarn en het knooppunt Hoevelaken wordt de snelweg verbreed naar 2x4 rijstroken over 7 kilometer, evenals 4,1 kilometer tussen het knooppunt en de aansluiting Amersfoort-Vathorst. Aansluitend wordt dan nog 4,7 kilometer van de A28 verder tot de aansluiting Nijkerk naar 2x3 rijstroken verbreed.

Verkeersintensiteiten

De A28 bij Nijkerk.
De A28 op de Veluwe.
De A28 in Hoogeveen.

Onderstaande intensiteiten zijn jaargemiddelde werkdagintensiteiten. Onderstaande intensiteiten zijn ten noorden van de genoemde aansluiting.

nummer Telpunt 2006[14] 2011[15] 2012 2013[16] 2014 2016
- Waterlinieweg 37.000 36.500 40.300 33.800 37.500 38.700
- knooppunt Rijnsweerd 119.000 95.900[17] 125.300 128.000 136.000 140.100
2 De Uithof 107.000 105.100 105.900 110.900 116.100 120.200
3 Den Dolder 102.000 96.000 95.300 103.800 113.200 118.500
4 Soesterberg 93.000 91.200 87.400 96.800 106.800 111.700
5 Maarn 87.000 85.200 79.200 86.000 116.200 123.700
6 Leusden-Zuid 101.000 105.200 102.600 101.100 118.500 124.400
7 Leusden 106.000 105.900 - 111.100 122.200 128.200
8 Amersfoort 99.000 110.300 - 108.500 120.900 127.600
- knooppunt Hoevelaken 77.000 77.000 - 77.100 81.900 85.800
9a Amersfoort-Vathorst 77.500 78.000 72.400 76.400 81.100
9 Nijkerk 67.000 65.500 69.000 71.400 74.000 74.600
10 Strand Nulde 68.000 77.100 67.000 66.900 71.200 73.200
11 Strand Horst 62.000 65.500 65.900 64.600 69.300 69.200
12 Ermelo 63.000 72.000 65.800 64.100 69.100 69.900
13 Lelystad 63.000 65.500 65.700 64.600 66.600 71.200
14 Elspeet 59.000 73.300 64.400 62.500 65.800 69.700
15 Epe 58.000 60.600 61.700 58.500 61.600 64.100
16 't Harde 58.000 58.500 59.700 58.800 60.100 61.900
17 Wezep 62.000 62.000 60.500 59.100 61.200 65.300
- knooppunt Hattemerbroek 116.000 124.300 120.300 115.700 120.200 127.600
18 Zwolle-Zuid 99.000 108.600 111.300 104.000 107.800 113.500
19 Zwolle-Centrum 91.000 99.500 101.400 101.500 104.300 111.000
20 Zwolle-Noord 84.000 98.800 102.200 99.700 102.700 108.200
21 Ommen 81.000 90.000 87.000 77.700 80.200 86.200
22 Nieuwleusen 78.000 80.500 84.100 74.200 75.900 81.000
23 Staphorst 80.000 80.700 81.800 80.600 82.900 89.000
- knooppunt Lankhorst 40.000 45.900 48.300 49.900 52.300 56.700
24 De Wijk 50.000 54.700 56.400 53.200 55.900 59.800
25 Zuidwolde 50.000 58.600 55.200 50.000 52.600 56.100
- knooppunt Hoogeveen 48.000 51.200 46.100 45.800 44.300 47.500
26 Hoogeveen 43.000 47.500 43.100 42.200 41.200 44.300
27 Fluitenberg 45.000 48.500 44.700 43.700 44.000 47.000
28 Ruinen 47.000 47.800 48.400 46.300 47.800 50.800
29 Dwingeloo 47.000 52.300 45.200 43.900 46.800 49.500
30 Beilen 47.000 51.400 44.400 43.000 44.500 47.800
31 Westerbork 43.000 45.600 46.800 44.200 44.700 48.900
31a Assen-Zuid 50.100
32 knooppunt Assen 38.000 39.800 37.900 35.000 36.900 40.100
33 Assen-West 34.000 36.400 37.100 35.600 36.300 39.000
34 Assen-Noord 38.000 50.700 44.900 43.500 45.000 46.900
35 Vries 42.000 43.100 42.900 39.900 41.100 42.400
36 Zuidlaren 58.000 61.700 61.600 58.200 59.300 61.000
37 Eelde 53.000 58.000 58.600 54.400 57.300 57.600
38 Haren 57.000 72.200 62.200 61.400 61.700 63.300
39 Groningen-Zuid 57.000 70.600 60.700 59.500 59.700 62.200

Geschiedenis

Van Naar 1978 1979 1980 1981 1982[18]
Waterlinieweg KP Rijnsweerd 48.900 48.200
KP Rijnsweerd De Uithof 9.400
Leusden KP Hoevelaken 39.400 40.800 41.500 40.900
KP Hoevelaken Nijkerk 32.600 37.000
Nijkerk Ermelo 29.000 29.100 30.200 31.000
Harderwijk Elspeet 29.200
Elspeet Epe 27.800
Epe 't Harde 20.300 24.200
Wezep KP Hattemerbroek 27.900 28.500 29.000 29.200 29.100
KP Hattemerbroek Zwolle-Noord 37.300 41.200 44.500 43.300 43.200

Knelpunten

Voor de verbreding was de gehele A28 tussen Utrecht en Amersfoort in beide richtingen ernstig overbelast, met 90.000 tot 110.000 mvt/etmaal op 2x2 rijstroken. Tussen Amersfoort en Utrecht zijn de files na de verbreding sterk afgenomen. Helaas zorgt de beperkte capaciteit van knooppunt Hoevelaken ervoor dat files in de ochtendspits reiken, in de richting Utrecht, tot aan Nijkerk. Het sterk verouderde knooppunt zorgt ook regelmatig voor files buiten de spitsuren. Daarnaast slaan files op de A1 gemakkelijk terug op de A28 en andersom.

In het uiterste noorden, in Groningen, komt filevorming voor bij het als knooppunt Julianaplein bekende kruispunt. Dit kruispunt wordt gedeeltelijk aangepast om de files stadinwaarts te verminderen.

De intensiteiten zijn op grote delen van de A28 hoog te noemen, ook tussen Amersfoort en Zwolle, en tussen Zwolle en Hoogeveen komen ze niet beneden de 50.000 voertuigen per etmaal, wat internationaal gezien behoorlijk hoge intensiteiten zijn voor niet-stedelijke snelwegen. De verkeersdruk neemt na knooppunt Lankhorst al sterk af, maar de snelweg wordt pas echt rustig na Hoogeveen, waar de intensiteiten beneden de 50.000 mvt/etmaal dalen. Het rustigste punt is de rondweg van Assen. Na de invoeging van de N34 nemen de intensiteiten weer toe, alhoewel ze geen problematische hoogten bereiken tot aan knooppunt Julianaplein.

Rijstrookconfiguratie

Van Naar Rijstroken Opmerking lengte rijstrookkilometers
Utrecht Knooppuntsymbool.svg Rijnsweerd 2x2 1 km 4
Knooppuntsymbool.svg Rijnsweerd Maarn 2x3 14 km 84
Maarn Knooppuntsymbool.svg Hoevelaken 2x2 + plusstroken 6 km 24 (36)
Knooppuntsymbool.svg Hoevelaken Knooppuntsymbool.svg Hattemerbroek 2x2 59 km 236
Hattemerbroek Zwolle-Zuid 2x4 4 km 32
Zwolle-Zuid Zwolle-Centrum 1+2+2+1 + plusstroken 1 km 4 (6)
Zwolle-Centrum Ommen 2x2 + plusstroken 6 km 24 (36)
Ommen Lankhorst 2x3 16 km 96
Lankhorst Julianaplein 2x2 80 km 320

Rijstrookkilometers

rijstrookkilometers
Regulier 824 km
Spits 850 km

Wetenswaardigheden

Maximumsnelheid

Van Naar Vmax Opmerkingen
Knooppuntsymbool.svg Rijnsweerd Afslagsymbool.svg Den Dolder 100 km.svg
Afslagsymbool.svg Den Dolder Afslagsymbool.svg Maarn 130 km.svg
Afslagsymbool.svg Maarn Afslagsymbool.svg Vathorst 100 km.svg
Afslagsymbool.svg Vathorst Afslagsymbool.svg Strand Nulde 130 km.svg variabel 120 km.svg
Afslagsymbool.svg Strand Nulde Knooppuntsymbool.svg Hattemerbroek 130 km.svg
Knooppuntsymbool.svg Hattemerbroek Afslagsymbool.svg Ommen 100 km.svg 80 km.svg bij geopende plusstroken
Afslagsymbool.svg Ommen Knooppuntsymbool.svg Lankhorst 120 km.svg
Knooppuntsymbool.svg Lankhorst Knooppuntsymbool.svg Hoogeveen 130 km.svg
Knooppuntsymbool.svg Hoogeveen Afslagsymbool.svg Fluitenberg 100 km.svg 120 km.svg in noordelijke richting
Afslagsymbool.svg Fluitenberg Afslagsymbool.svg Ruinen 120 km.svg
Afslagsymbool.svg Ruinen Afslagsymbool.svg Groningen-Zuid 130 km.svg
Afslagsymbool.svg Groningen-Zuid Knooppuntsymbool.svg Julianaplein 100 km.svg

Wegdek

Eén van de opvallende zaken aan de A28 was het betonwegdek. In 1961 en 1962 werd het stuk tussen Harderwijk en Wezep in beton opgeleverd. De staat hiervan verslechterde na de jaren 80 sterk, en eind jaren 90 is dit met asfalt overlaagd. In 1985 en 1986 opende het deel tussen Den Dolder en Amersfoort eveneens in beton, als één van de laatste snelwegen die in beton werd uitgevoerd, nieuwere snelwegen zijn vrijwel altijd in asfalt uitgevoerd. Dit betonwegdek is in 2012 bij de verbreding door asfalt vervangen.

Een ander probleem op de A28 was het sterk golvende wegdek tussen Staphorst en Zwolle. Doordat de ondergrond langzaam verzakte begon het asfalt lange golven te vertonen. Begin jaren 2000 is dit wegdek vervangen, de problemen kwamen daarna niet meer terug. Ook de IJsselbrug bij Zwolle had te maken met sterk golvend wegdek, dit is eind jaren '90 verholpen. De IJsselbrug bij Deventer (A1) heeft dit probleem nog steeds.

Signalering

Tussen Utrecht en Nijkerk en tussen knooppunt Hattemerbroek en knooppunt Lankhorst is signalering geplaatst. Tussen Ommen en knooppunt Lankhorst dateert de signalering van 2011, gelijktijdig met de verbreding naar 2x3 rijstroken.

Verlichting

De A28 tussen Utrecht en Amersfoort had oorspronkelijk lijnverlichting, maar verlichting is ten noorden van Nijkerk grotendeels afwezig, behalve door Zwolle. Bij de verbreding van de A28 tussen Zwolle en Meppel naar 2x3 rijstroken is hier geen verlichting toegepast. Dit is zeldzaam in Nederland: alleen op de A12 bij Arnhem is ook geen verlichting op een snelweg met 2x3 rijstroken. Het stuk tussen Hattemerbroek en Zwolle-Zuid heeft dimbare verlichting. Bij Knooppunt Lankhorst is in 2008 nog wel verlichting gekomen.

Afritnamen

De afritnamen van de A28 zijn regelmatig verwarrend of ongelukkig gekozen. De afrit Den Dolder bedient vooral het veel grotere Zeist en de afrit Maarn bedient vooral Amersfoort-Zuid. Een ander probleem speelt wat noordelijker. De afritten rond Harderwijk heten bijvoorbeeld Ermelo en Lelystad, terwijl ze toch vooral Harderwijk bedienen. De afritten rond Nunspeet heten respectievelijk Elspeet en Epe, waardoor het voor kan komen dat in de verkeersinformatie gerept wordt over "een file op de A28 tussen Epe en Lelystad", wat voor de ter plaatse onbekende weggebruiker enigszins vreemd kan overkomen.

Bij Zwolle bestaat de afrit Ommen, terwijl deze in de eerste plaats het industrieterrein Hessenpoort bedient en pas een stuk verder Ommen. Soms wordt deze afrit ook Dalfsen genoemd. Afrit Fluitenberg geeft niet de suggestie dat hier vooral Hoogeveen mee bediend wordt.

De aansluiting Assen-Zuid (32) is in november 2013 hernoemd naar het knooppunt Assen. Tegelijkertijd is de aansluiting Assen (33) hernoemd naar Assen-West. Vanaf 2015 is de aansluiting Assen-Zuid een nieuwe aansluiting ten zuiden van het knooppunt Assen.

Gedeeltelijke aansluitingen

De A28 kent een aantal gedeeltelijke aansluitingen. De afrit Maarn is feitelijk maar een halve afrit, van en naar Utrecht, en de rest van de aansluiting is eigenlijk een naamloos knooppunt voor een vroegere tak van de A28 naar de Stichtse Rotonde.

De afrit Zwolle-Centrum bestaat uit twee aparte op- en afritten, die gescheiden worden door het Zwarte Water. Hetzelfde geldt voor de aansluiting Zuidwolde, die uit twee delen bestaat, die ruim 3 kilometer uit elkaar liggen.

De aansluiting Zuidlaren is enkel van en naar Groningen te berijden. Verkeer vanaf het zuiden richting de N34 moet van de N33 gebruikmaken, of van de N386 door Tynaarlo.

Bestemmingen op de bewegwijzering

Utrecht en Groningen zijn einddoelen in de vroegere bewegwijzeringssystematiek. Daarnaast worden Amersfoort, Zwolle en Assen prominent bewegwijzerd en in mindere mate Meppel en Hoogeveen. Hoek-om-doelen die wat eerder worden aangegeven (behalve bij de laatste afslag voor het knooppunt) zijn Apeldoorn en Emmen. In de toekomst zullen in de plaats van de einddoelen de steden Utrecht, Zwolle en Groningen als netwerkdoelen gaan fungeren, dit is op sommige knooppunten al ingevoerd, maar nog niet op continue basis over de gehele route.

Overzichten

Verzorgingsplaatsen langs de A28

richting Groningen: HolkerveenVanenburgDasselaarLeuvenhorstWillemsbosNunspeet-ZuidDe KraaienbergBornheimDe MarkteDekkerslandLageveenSmalhorstPeelerveldGlimmermade

richting Utrecht: Witte MolenZeyerveenDe MusselsPanjerdHaerst't LooVosbergenDe HaereNunspeet-NoordHendriksbosDrielanderOldenallerHooglanderveen


Aansluitingen in de A28

234556788a91011121314151617181920212223242526272829303131a3233343536373839

Knooppunten: RijnsweerdHoevelakenHattemerbroekLankhorstHoogeveenAssenJulianaplein


Externe links

Foto's en Video's

Referenties

  • Deur Drenthe: dossier A28
  • Rapport van de commissie verkeersverbindingen Groningen - Drenthe - Twente, uitgeverij Van Gorcum, Assen 1953
  • Structuurschema van belangrijke verkeersverbindingen in de provincie Drenthe 1967
  • ing. G.A.M. v.d. Muyzenberg, Van karrespoor tot autoweg (in: Drenthe in de kaart gekeken - Grepen uit de geschiedenis van veen, water en wegen), uitgeverij Boom, Meppel 1976
Flag of the Netherlands.svg Autosnelwegen van Nederland Flag of the Netherlands.svg

NLA001.svg NLA002.svg NLA003.svg NLA004.svg NLA005.svg NLA006.svg NLA007.svg NLA008.svg NLA009.svg

NLA010.svg NLA012.svg NLA013.svg NLA015.svg NLA016.svg NLA017.svg NLA018.svg NLA020.svg NLA022.svg NLA024.svg NLA027.svg NLA028.svg NLA029.svg NLA030.svg NLA031.svg NLA032.svg NLA035.svg NLA037.svg NLA038.svg NLA044.svg NLA050.svg NLA058.svg NLA059.svg NLA065.svg NLA067.svg NLA073.svg NLA074.svg NLA076.svg NLA077.svg NLA079.svg NLA080.svg

NLA200.svg NLA205.svg NLA208.svg NLA256.svg NLA261.svg NLA270.svg NLA325.svg NLA326.svg NLA348.svg