Knooppunt

Uit Wegenwiki
Ga naar: navigatie, zoeken
Het knooppunt Ridderkerk bij Rotterdam.

Een knooppunt is een kruising van twee stroomwegen waartussen ongelijkvloerse uitwisseling mogelijk is. Deze stroomwegen kunnen regionale of nationale stroomwegen zijn. Deze stroomwegen zijn ingericht als autoweg of als autosnelweg. In Nederland wordt de term knooppunt ook gebruikt voor belangrijke aansluitingen van auto(snel)wegen die niet aan de definitie voldoen. Zo zijn er knooppunten uitgevoerd als rotonde, kruispunt of als reguliere afrit. Evenzo zijn er aansluitingen die wel voldoen aan de definitie, maar die toch niet de status van knooppunt hebben.

In veel landen wordt dit symbool gebruikt om knooppunten aan te duiden.

Definitie

Er heerst discussie over de definitie van een knooppunt. Daarom hieronder enkele definities:

Richtlijn bewegwijzering

De Richtlijn bewegwijzering 2014 hanteert de volgende definitie voor een knooppunt[1]:

  • Ongelijkvloers kruispunt van stroomwegen.

Handboek Wegontwerp

Het Handboek wegontwerp hanteert de volgende definitie voor een knooppunt[2]:

  • Ongelijkvloers kruispunt van twee stroomwegen (nationaal of regionaal).

Europese Overeenkomst

De Europese Overeenkomst hanteert de volgende definities voor een knooppunt[3]:

  1. Kruispunten tussen autosnelwegen of autowegen uit dezelfde categorie: knooppunten type A, waarbij geen der verkeersstromen elkaar gelijkvloers kruisen;
  2. Kruispunten tussen autosnelwegen en wegen voor alle verkeer: knooppunten type B, waarbij de verkeersstromen op de hoofdrijbanen elkaar niet gelijkvloers kruisen;
  3. Kruispunten tussen autowegen en wegen voor alle verkeer: bij belangrijke kruispunten: knooppunten type B waarbij de verkeersstromen van de autoweg niet gelijkvloers worden gekruist.

Geschiedenis

Nederland

Het knooppunt Oudenrijn in 1959.
Het knooppunt Leidschendam (Prins Clausplein) circa 1960.

Tot eind jaren 50 was het gepland dat de meeste rijkswegen elkaar in de stadscentra zouden kruisen. Slechts op een paar plekken waren buitenstedelijke kruispunten voorzien. Eén van de oudste hiervan is het knooppunt Oudenrijn, dat in 1939 werd opengesteld als een verkeersplein. Alle buitenstedelijke knooppunten in die tijd waren verkeerspleinen (rotondes). Voorbeelden hiervan zijn het verkeersplein Hoevelaken (1952) en Deil (1957). De eerste ongelijkvloerse kruising van een knooppunt was in Ridderkerk-Zuid in 1939, maar dit was meer een afrit dan een echt knooppunt.

In 1957 werd het eerste echte semi-ongelijkvloerse knooppunt geopend tussen twee rijkswegen die beiden als snelweg waren uitgevoerd, namelijk het knooppunt Leidschendam (thans Prins Clausplein). De rijksweg 4 eindigde toen met een rotonde boven de rijksweg 12, waarbij alleen de verbinding van Den Haag naar Gouda ongelijkvloers was. Het eerste knooppunt waarbij beide verbindingen ongelijkvloers waren was het knooppunt Burgerveen dat in 1961 werd opengesteld. Dit is echter niet meer dan een splitsing. Het eerste volwaardige knooppunt met vier takken was het knooppunt Badhoevedorp, het eerste klaverblad van Nederland dat in 1967 werd opengesteld.

In de jaren daarop volgend werden de verkeerspleinen Oudenrijn en Hoevelaken omgebouwd tot klaverblad en vanaf de jaren 70 werden vele knooppunten opengesteld toen het netwerk van de Nederlandse snelwegen meer vorm kreeg. Knooppunten die grootschalig werden uitgebouwd waren de knooppunten Prins Clausplein (1985) en Ridderkerk (1985/2000). Na 2000 zijn een aantal knooppunten in vorm aangepast, met name in Noord-Brabant, zoals Leenderheide, De Hogt, Batadorp, Hintham en Empel (allen 2010).

België

Knooppunten zijn in België later tot stand gekomen dan in Nederland. De E40 tussen Aalter en Jabbeke werd al wel in 1940 geopend en was hiermee de eerste snelweg van België. Maar, hoewel er na 1940 grote plannen waren voor het nieuw te vormen snelwegennet, was inmiddels de Tweede Wereldoorlog begonnen en kon men pas in 1950 weer autosnelwegen openen. Daarnaast werden snelwegen in België aangelegd volgens een radiaal patroon vanuit de grote steden, waardoor snelwegen elkaar minder kruisen. Mede door deze twee factoren kwam de bouw van knooppunten in België pas laat op gang.

In 1958 werden de knooppunten Groot-Bijgaarden en Strombeek-Bever geopend voor verkeer, toen de R0 in het noordwesten van Brussel opende. Knooppunt Strombeek-Bever had destijds het meeste weg van een hedendaags knooppunt. het knooppunt had het uiterlijk van een klaverblad en was deels ongelijkvloers. Knooppunt Groot-Bijgaarden was vormgegeven als rotonde. In de jaren erna werden er vooral rondom Brussel nieuwe stukken weg geopend, maar dat leidde niet tot nieuwe knooppunten.

In 1964 werd het eerste knooppunt buiten de stad Brussel geopend: Échangeur de Vottem, tevens het eerste volledige klaverblad van België. In de jaren erna volgden er steeds meer knooppunten, waaronder het eerste rurale knooppunt: échangeur de Bois-d'Haine (1967), het complexere Échangeur de Loncin (1968) en het eerste knooppunt rond Antwerpen: Knooppunt Antwerpen-Oost (1969). Vanaf de jaren 80 van de 20e eeuw werden steeds meer knooppunten omgebouwd. Zo werd Groot-Bijgaarden in de 80er jaren omgebouwd tot sterturbine. Ook Strombeek-Bever werd aangepast. Één van de laatste verbouwingen in België was het Knooppunt Lummen, dat in 2007 haar huidige vorm kreeg.

Duitsland

Duitsland was veel eerder met de aanleg van knooppunten. Het eerste klaverblad was het Schkeuditzer Kreuz (1936) bij Leipzig en vlak daarna het Kamener Kreuz (1938) bij Dortmund. In tegenstelling tot Nederland zijn Duitse knooppunten duidelijk conservatiever ontworpen, namelijk met veel lagere ontwerpsnelheden, de ontwerpstandaarden zijn in de loop der decennia niet significant gewijzigd. Turbinevormen of stervormen komen in Duitsland niet erg veel voor, een groot aantal belangrijke knooppunten zijn nog klaverbladen, alhoewel Duitse klaverbladen wel vrijwel altijd rangeerbanen hebben en sinds 2000 steeds meer knooppunten worden voorzien van nieuwe verbindingsbogen voor de drukste afslaande verbindingen.

Knooppuntvormen

Klaverblad
Trompetknooppunt
Turbineknooppunt
Sterknooppunt

Klaverblad

Zie klaverblad voor het volledige artikel.

Een klaverblad is een type knooppunt die een ongelijkvloerse kruising vormt tussen twee auto(snel)wegen. Dit type knooppunt heeft zijn naam te danken aan zijn vorm. Vanuit de lucht lijkt het net op een klavertje-vier.

  • Duits (Deutsch): Kleeblatt
  • Engels (English): Cloverleaf
  • Frans (Français): Trèfle à quatre feuille
  • Pools (Polski): Skrzyzowanie bezkolizyjne

Trompetknooppunt

Zie trompetknooppunt voor het volledige artikel.

Een trompetknooppunt is een type knooppunt van twee autowegen of autosnelwegen, waarbij van en naar alle richtingen verkeer uitwisselbaar is. Dit type aansluiting komt uitsluitend voor aan het begin of einde van één van de twee kruisende wegen. De benaming trompet verwijst naar de vorm van het knooppunt, deze doet door de bochtige vormen denken aan het uiteinde van een trompet.

Turbineknooppunt

Zie turbineknooppunt voor het volledige artikel.

Bij een turbineknooppunt zijn een of meerdere afslaande verbindingen via ruime bogen, wat een hoge snelheid en capaciteit garandeert. Een veelgebruikte variant is de klaverturbine, bijvoorbeeld het Kreuz Breitscheid in Duitsland. De meeste klaverturbines hebben slechts één turbineboog, maar incidenteel komen twee turbinebogen ook voor wanneer er sprake is van twee belangrijke afslaande relaties op het knooppunt. Het aantal volledige turbineknooppunten is zeer beperkt, het Knooppunt Zwijnaarde in België is een goed voorbeeld van een volledig turbineknooppunt. In Nederland zijn geen volledige turbineknooppunten, maar wel een aantal halve turbineknooppunten, zoals het knooppunt Almere.

  • Engels (English): 3-level stack

Sterknooppunt

Zie sterknooppunt voor het volledige artikel.

Zie ook Lijst van stackknooppunten in de Verenigde Staten.

Een ster, ook wel stack genoemd, is de meest indrukwekkende knooppuntvorm. Volledige sterknooppunten hebben 4 verschillende niveaus, in sommige gevallen nog hoger. In Europa worden er maar weinig van toegepast, omdat er weinig knooppunten zijn met grote hoeveelheden afslaande verbindingen. In de Verenigde Staten, met name Texas, zijn er zeer veel, ook vanwege de lage aanlegprijs. Nieuwe knooppunten worden hier vaak meteen als ster aangelegd.

  • Duits (Deutsch): Maltheser Kreuz
  • Engels (English): 4-level stack
  • Frans (Français): Échangeur à quatre niveaux

Varianten

Alternatieven zijn er bijvoorbeeld in de vorm van een klaverster, ook wel vlinderdas genoemd, en een sterturbine, welke allen kenmerken van een sterknooppunt hebben. Het knooppunt Groot-Bijgaarden in België is een voorbeeld van een sterturbine. Het geplande knooppunt Ouderkerk tussen de A3 en de A9 was gepland als klaverster/vlinderdas.

Windmolenknooppunt

Een windmolenknooppunt is een relatief zeldzaam knooppunttype. Het knooppunt heeft als voordelen dat het een hogere snelheid toelaat als een klaverblad en minder kunstwerken benodigd als een turbine of stack, maar heeft als nadelen dat men links moet afslaan en dat echt hoge snelheden niet mogelijk zijn. Derhalve wordt er maar zelden voor een windmolenknooppunt gekozen. In Nederland heeft slechts één windmolenknooppunt bestaan, namelijk het knooppunt Vaanplein voordat het werd omgebouwd in verband met de aanleg van de Betuweroute tussen 1998 en 2007. En België kent slechts een half-windmolenknooppunt, namelijk Antwerpen-Oost. Veel windmolenknooppunten zijn gecombineerd met klaverbladen, en worden dan een klavermolen. Een voorbeeld hiervan is het Kreuz Breitscheid en het Kreuz Bonn/Siegburg in Duitsland.

  • Duits (Deutsch): Windmühle Kreuz
  • Frans (Français): Échangeur Moulin à vent

Knooppunten als splitsing

Zie splitsing voor het volledige artikel.

Een splitsing is een van de meest eenvoudige knooppunten omdat er slechts zeer beperkte uitwisselingsmogelijkheden zijn. Een splitsing wordt wel eens toegepast als twee snelwegen onder een beperkte hoek samenkomen, of er amper sprake is van uitwisseling als er alternatieve snelwegen voorhanden zijn. Een splitsing is een zwakke schakel in het snelwegennet, daar er bij incidenten geen omleidingsroutes mogelijk zijn voor de niet-bestaande verbindingen. Veelal zijn er op de twee splitsende snelwegen wel aansluitingen voorhanden die het weinige afslaande verkeer verwerken, maar deze zijn bij grootschalige omleidingen niet toereikend. Splitsingen vindt men relatief weinig in snelwegennetten die gebouwd zijn in een gridpatroon. In Nederland is het knooppunt Paalgraven een voorbeeld van een splitsing met twee nabijgelegen aansluitingen. Een ander voorbeeld is het Dreieck Bordesholm of het Dreieck Erfttal in Duitsland.

Rotondeknooppunt

Een rotondeknooppunt is een eenvoudiger vorm, waarbij minstens één van de twee doorgaande verbindingen ongelijkvloers verloopt, maar de uitwisselende verbindingen via een groot verkeersplein lopen. In het Verenigd Koninkrijk komen deze knooppunten relatief veel voor, elders zijn ze vrij zeldzaam. In Nederland zijn een aantal van deze knooppunten in recente jaren aangepast tot semi- of volledig ongelijkvloers. Voorbeelden zijn het knooppunt Rottepolderplein, knooppunt Joure, knooppunt Leenderheide en het knooppunt Velperbroek. Daarnaast wordt deze vorm gebruikt voor aansluitingen naar het onderliggend wegennet, zoals de aansluiting Zwolle-Zuid en de aansluiting Utrecht-Hoograven.

  • Engels (English): 3-level stack


Volleyball

Een Volleyballknooppunt lijkt op een rotondeknooppunt, echter met het verschil dat de afslaande bewegingen niet circulair verlopen, maar via verkeerslichten met afslagen van 90 graden. Deze vorm komt voornamelijk in de Verenigde Staten voor, en dan vooral in Texas. Binnen het Volleyballknooppunt komen de frontage roads samen. Deze knooppunten zijn vaak een voorloper van een latere uitbouw tot stack met flyovers.

Gotisch knooppunt

Een Gothic Interchange lijkt op een stack, maar afslaand verkeer voegt links uit in plaats van rechts, en voegt vervolgens ook aan de linkerzijde in. Dit knooppunttype werd in de jaren '50 en '60 redelijk frequent toegepast in de Verenigde Staten, maar wordt tegenwoordig vaak gereconstrueerd naar een regulier stack, omdat verkeer links moet afslaan ontstaat er teveel turbulentie tussen de verkeersstromen, met name als vrachtwagens naar links moeten, en links invoegen.

Een alternatieve vorm is een gotisch knooppunt waarbij de rijbanen wisselen. Dit lijkt op een ongelijkvloerse diverging diamond interchange (DDI). Deze vorm is zeldzaam. Een voorbeeld in Europa is het knooppunt tussen de A4 en A50 bij Milano, echter met klaverlussen en niet met directe verbindingswegen.

Kwadrantknooppunt

Een kwadrantknooppunt bestaat feitelijk uit twee knooppunten waarbij uitwisseling al voor het kruisen van beide snelwegen plaats vindt. Deze vorm is voornamelijk te vinden op plekken met weinig ruimte of grote hoogteverschillen bij de kruisende snelwegen, of bij uitwisseling tussen een tolweg en een tolvrije weg. Een kwadrantknooppunt kan zijn uitgevoerd als trompetknooppunt of als half sterknooppunt. Het Kreuz Kaiserberg in Duitsland is een vorm van een kwadrantknooppunt.

Spaghettiknooppunt

Een spaghettiknooppunt is een knooppunt die niet één duidelijke configuratie heeft, maar uit een spaghetti van lussen, verbindingswegen en flyovers bestaat. Tal van knooppunten in de wereld hebben die naam gekregen. Sommige knooppunten die zo heten zijn geen spaghetti knoopppunt, bijvoorbeeld het Spaghetti Interchange tussen de I-85 en I-285 in Atlanta is een conventionele stack. Andere spaghettiknooppunten, zoals het Spaghetti Interchange in Birmingham, VK, is wel een daadwerkelijke spaghetti.

Overige knooppunten

Nederland heeft een aantal knooppunten die niet in een van bovenstaande categorieën passen. Substandaardknooppunten in Nederland zijn knooppunt Hooipolder, een diamantaansluiting met verkeerslichten voor een van de doorgaande wegen. Het knooppunt Julianaplein tot slot is een regulier kruispunt met verkeerslichten waarbij één verbinding met een bypass langs de verkeerslichten kan afslaan. Deze al dan niet gedeeltelijk gelijkvloerse knooppunten zijn vaak bekende knelpunten op het Nederlandse wegennet vanwege de gebrekkige doorstroming als gevolg van de rotonde of de verkeerslichten.

Dubbelknooppunt

Een dubbelknooppunt is niet zo zeer een knooppuntconfiguratie maar meer een term om twee knooppunten aan te duiden die vanwege de geringe afstand tot elkaar gezien worden als één knooppunt en dus ook één naam hebben. In Nederland zijn de knooppunten Holendrecht in de A2 en A9, Ridderkerk in de A15, A16 en A38 en Coenplein in de A5, A8 en A10 dubbelknooppunten. De aansluitende snelwegen hoeven niet per se doorlopende wegnummers te hebben. De snelwegen of snelwegdelen zijn in veel gevallen met elkaar verbonden door middel van parallelbanen, zoals de rijbanen van de A15 die tussen Ridderkerk-Noord en -Zuid parallel aan beide zijden van de A16 lopen. Buitenlandse voorbeelden van dubbelknooppunten zijn onder andere Kreuz Hamburg-Ost en het Maschener Kreuz in Duitsland en het knooppunt tussen de A23, A27 en de N227 in Frankrijk.

In andere talen

Knooppunt

  • Deens (Dansk): motorvejkryds
  • Duits (Deutsch): Kreuz/Dreieck (Duitsland), Knoten (Oostenrijk), Verzweigung (Zwitserland)
  • Engels (English):(US): interchange
  • Engels (English): (UK): junction
  • Frans (Français): échangeur / bifurcation / croix (Luxemburg)
  • Kroatisch (Hrvatski): čvor
  • Indonesisch: persimpangan
  • Pools (Polski): węzeł drogowy
  • Sloveens: razcep
  • Spaans (Español): nudo / enlace / cerquita
  • Tsjechisch (Česky): mimoúrovňová křižovatka (MÚK)
  • Vlaams: verkeerswisselaar
  • Zweeds (Svensk): trafikplats

Zie ook

Bronnen

  1. Richtlijn bewegwijzering 2014. CROW, Ede, januari 2014
  2. Handboek wegontwerp. CROW, Ede, februari 2002
  3. http://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/mer/brochure/categorie-1-1/#knooppunten
Knooppunten in Nederland

AlmereAmstelAssenAzeloBadhoevedorpBankhoefBatadorpBeekbergenBeneluxBeverwijkBocholtzBodegravenBoterdiepBurenBurgerveenCoenpleinDe BaarsDe HoekDe HogtDe Nieuwe MeerDe PoelDe PuntDe StokDeilDiemenEemnesEkkersweijerEmmeloordEmpelEuropaplein (Groningen)Europaplein (Maastricht)EuvelgunneEverdingenEwijkGalderGooimeerGorinchemGouweGrijsoordHattemerbroekHeerenveenHellegatspleinHet VonderenHinthamHofvlietHoevelakenHolendrechtHolslootHoogeveenHooipolderJoureJulianapleinKerensheideKethelpleinKlaaswaalKlaverpolderKleinpolderpleinKooimeerKruisdonkKunderbergLankhorstLeenderheideLindenholtLunettenMaanderbroekMarkiezaatMuiderbergNeerboschNoordhoekOmmedijkOud-DijkOudbroekenOudenrijnPaalgravenPrincevillePrins ClauspleinRaasdorpReitdiepRessenRidderkerkRijkevoortRijnsweerdRottepolderpleinSabinaSint AnnaboschStelleplasTen EsschenTerbregsepleinTigliaVaanpleinValburgVelperbroekVelsenVughtWaterbergWatergraafsmeerWerpsterhoekWesterleeYpenburgZaandamZaarderheikenZestienhovenZonzeelZoomlandZuidbroekZurich