Natura 2000

Uit Wegenwiki
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Natura 2000 (ook wel afgekort als N2000) is de naam van het programma van de Europese Unie op het gebied van behoud en herstel van biodiversiteit. Het programma is met name vormgegeven via twee richtlijnen, namelijk de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. Gebieden die onder de bescherming van een van deze twee richtlijnen staan worden Natura 2000-gebieden genoemd. Waar de richtlijnen hoofdzakelijk beperkingen geven voor activiteiten in de Natura 2000-gebieden, of die negatieve invloed geven in Natura 2000-gebieden, draagt de Europese Unie ook via subsidieprogramma's bij aan biodiversiteitsprojecten in de Natura 2000-gebieden.

Geschiedenis

Hoewel natuurbescherming niet direct behoorde tot de kerncompetenties van de Europese Gemeenschappen, ontstond aan het einde van de jaren '70 van de twintigste eeuw de gedachte dat een vorm van harmonisatie wenselijk was. Grotere verschillen in niveaus van natuurbescherming zouden de ontwikkeling van de binnenmarkt kunnen verstoren. Daarnaast speelde een rol dat veel vogels nu eenmaal door heel Europa trekken, zodat het wegvallen van habitats in één lidstaat al snel gevolgen zou hebben voor de faunabescherming in andere lidstaten. Tegen die achtergrond kwam, mede op initiatief van Nederland, in 1979 de Vogelrichtlijn tot stand. Hiermee werd een vorm van harmonisatie bereikt voor de bescherming van bedreigde vogels. In 1992 kwam hiernaast de Habitatrichtlijn tot stand, als vorm van harmonisatie voor de bescherming van andere fauna.

De Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn zijn in de loop der tijd steeds verder verdiept en verbreed. Daarbij kwam rond het jaar 2000 de naam Natura 2000 op, in samenhang met een toen lopende uitbreiding. In deze periode ontstond het principe dat de EU-lidstaten de Natura 2000-gebieden moesten aanwijzen en beschermen: ieder gebied waarin fauna beschermd door een van beide richtlijnen voorkwam. In samenhang hiermee bestaat het idee dat de Natura 2000-gebieden een netwerk vormen, waarbij het gewenst zou zijn om op termijn te komen tot een ecologische structuur waarbij de habitats van beschermde diersoorten aan elkaar groeien.

Implementatie in Nederland

Grote delen van het Natura 2000-kader zijn sinds 2024 ondergebracht in de Omgevingswet, meer in het bijzonder in het Besluit kwaliteit leefomgeving en het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal).

De aanwezigheid van een Natura 2000-gebied heeft langs deze weg invloed op ruimtelijke ordening en gebruik door verkeer, landbouw en industrie. Bouwvoornemens die een verslechterende invloed kunnen hebben in een Natura 2000-gebied vallen onder hoofdstuk 11 van het Bal. Onder dit hoofdstuk rust op de overheid en andere betrokkenen een zorgplicht voor de flora en fauna in beschermde natuurgebieden. Het beschermingsniveau hangt daarbij af van de te beschermen flora- en faunasoorten. Het kunnen voldoen aan die zorgplichten heeft daarbij invloed op onder de Omgevingswet te verlenen vergunningen.

Natura 2000 en het Bal daarvan geven echter geen totaalverbod op activiteiten die nadelig uit kunnen pakken voor een Natura 2000-gebied of de flora en fauna. Op grond van de zogenaamde ADC-toets kan een activiteit die impact heeft binnen een Natura 2000-gebied alsnog toegelaten zijn. Deze ADC-toets vergt dat er (A) geen alternatieve oplossingen zijn, (D) het project nodig is om dwingende redenen van groot openbaar belang en (C) de nodige compenserende maatregelen worden getroffen om te waarborgen dat de algehele samenhang van Natura-2000 bewaard blijft.

Nederland is daarbij sinds 2000 vrij voortvarend omgegaan met het benoemen van gebieden waarop Natura 2000-bescherming van toepassing was. De Nederlandse Natura 2000 is relatief versnipperd, met veel kleine gebieden die als Natura 2000 zijn aangewezen. Omdat dat vervolgens leidde tot beperkingen voor bouw van nieuwe infrastructuur, de huisvesting of een simpel uitbreidingsplan voor een onderneming, is vaak de kritiek geuit dat de regering bepaalde gebieden te makkelijk op de Natura 2000-lijst had gezet. Velen vonden Natura 2000 een te grote impact hebben en pleitten ervoor dat Nederland bij de Europese Unie moest bewerkstelligen dat hetzij een andere balans tussen economie en ecologie moest worden gevonden, hetzij dat minder belangrijk geachte Natura 2000-gebieden van de Europese lijsten zouden worden gehaald. [1] Waar het eerste een puur politieke kwestie is, geldt voor kritiek op het aantal door Nederland aangewezen Natura 2000-gebieden dat Nederland weinig keus had gehad. Onder Natura 2000 moesten alle gebieden worden aangeduid die de habitat vormden van de flora en fauna die binnen de richtlijnen valt. Het schrappen van gebieden van de Natura 2000-lijst kan feitelijk alleen wanneer aantoonbaar fouten zijn gemaakt bij het benoemen van een gebied als habitat, of wanneer door natuurlijke oorzaken een gebied geen habitat meer is en kan zijn.

Enigszins in samenhang met Natura 2000 staat in Nederland het Natuurnetwerk Nederland (voorheen gekend als de Ecologische Hoofdstructuur). Dit is een netwerk van bestaande en nieuw aan te leggen natuurgebieden. Het netwerk moet natuurgebieden beter verbinden met elkaar en met het omringende agrarisch gebied. Hiermee worden dezelfde biodiversiteitsdoelen nagestreefd als met Natura 2000, en alle Natura 2000-gebieden maken ook deel uit van dit netwerk. Niet alle gebieden in het Natuurnetwerk Nederland vallen echter binnen Natura 2000.

Gevolgen voor wegen

Bij een voorgenomen weg die een Natura 2000-gebied daadwerkelijk doorsnijdt spreekt het voor zich dat er restricties gelden rondom de aanleg. Wanneer een weg de habitat van een bedreigde diersoort doorkruist, zal dat niet positief bijdragen aan de bescherming. Dat betekent echter niet direct dat de (mogelijke) aanwezigheid van één korenwolf of ander zeldzaam dier het einde betekent van een wegenbouwproject. Met behulp van de ADC-toets kan met de nodige compensatie-maatregelen vaak alsnog toestemming worden verkregen, mede door het dwingend openbaar belang dat bestaat voor hoofdwegen. Dit vergt mede een gedegen onderzoek naar alternatieven. Bij de A18 in Polen kon een bestaande weg door Natura 2000-gebied worden uitgebouwd tot autosnelweg dankzij de aanleg van 11 ecoducten op 40 kilometer weg door Natura 2000-gebied. Elders in Polen sneuvelden plannen voor uitbouw van de DK8 tot S8 door het bosgebied rond de rivier de Rospuda in de omgeving van Augustów. Er werd tussen Białystok en Litouwen een alternatief gevonden in de vorm van een verlegde S19 en de S61. Dit vergde wel aanleg van 75 kilometer autosnelweg méér dan oorspronkelijk was gepland. Beide Poolse gevallen laten daarmee goed zien wat voor extra aanlegkosten Natura 2000 kan opleveren; hierdoor komt het in de praktijk óók vaak van uitstel of afstel wanneer Natura 2000-gebied in het geding is.

Nog wat lastiger wordt het bij het vaststellen van de toelaatbaarheid van aanbouw van wegen buiten Natura 2000-gebied wanneer dat impact zou hebben in een Natura 2000-gebied. De emissies veroorzaakt door gebruikers van een weg kunnen namelijk in Natura 2000-gebied terecht komen. Hierbij zijn met name stikstofemissies van groot belang. Hoewel stikstof een belangrijke voedingsbron is voor planten, leidt een teveel aan stikstof tot negatieve effecten op de flora, wat weer impact heeft op de fauna in Natura 2000-gebied. De toestand van veel Nederlandse Natura 2000-gebieden is dusdanig dat zulke negatieve effecten zich voordoen. Die stikstofemissies die in Natura 2000-gebied neerslaan worden maar in een relatief ondergeschikte mate veroorzaakt door het verkeer. Bij toetsing van een nieuw project (of het nu om wegenbouw gaat of een ander bouwproject) is het echter feitelijk zo dat iedere extra microgram extra stikstofneerslag in een Natura 2000-gebied gewicht in de schaal legt. Deze constellatie heeft geleid tot het stilleggen van veel wegenbouwprojecten (zie verder: Stikstofcrisis).

Naslag

Referenties