Fijnstof

Uit Wegenwiki
(Doorverwezen vanaf PM10)
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
PM10.png

Fijnstof of fijn stof (particulate matter) aangeduid als PM10 is een vorm van luchtvervuiling. Er is sprake van fijnstof met deeltjes tot 10 micrometer (µm) en ultrafijnstof met deeltjes tot 2,5 µm, dat ook wel als PM2.5 genoteerd wordt.

Oorzaken

PM10 ontwikkeling.png

Fijnstof ontstaat door verbranding in motoren, fabrieken, kachels, bos- en natuurbranden, fijn zand, veehouderijen, en niet in de minste plaats door de aanwezigheid van zeezout. In Nederland zijn de achtergrondconcentraties fijnstof met name in het westen van het land hierdoor hoger. In wettelijke luchtkwaliteitsonderzoeken mag daardoor tussen 1 en 5 µg/m³ (voorheen 3 tot 8 µg/m³) gecorrigeerd worden op de berekeningsresultaten.[1]

Veel veehouderijen veroorzaken emissies van fijnstof, vooral pluimveehouderijen en varkensbedrijven. Veehouderijen die een effect kunnen hebben op de luchtkwaliteit zijn vergunningsplichtig. Veehouderijen zijn de primaire oorzaak van resterende overschrijdingen van de grenswaarden in landelijk gebied.

De bijdrage van het wegverkeer is relatief beperkt, en maatregelen als lagere maximumsnelheden en dynamax hebben vrijwel geen invloed op de concentraties vanwege de hoge achtergrondconcentraties ten opzichte van de emissies van het wegverkeer. Met name vrachtverkeer is maatgevend en wordt doorgaans niet door snelheidsverlagingen getroffen.

Tussen 2005 en 2017 is de totale fijnstof-emissie van het wegverkeer ruim gehalveerd van 8,6 miljoen kilo naar 4,2 miljoen kilo, terwijl het aantal voertuigkilometers in diezelfde periode met 10% toenam.[2]

Grenswaarden

In Nederland geldt een jaargemiddelde grenswaarde van 40 µg/m³ voor PM10 en 25 µg/m³ voor PM2.5. Daarnaast geldt voor PM10 een daggemiddelde grenswaarde van 50 µg/m³ die maximaal 35 keer per jaar overschreden mag worden.[3] Voor PM0.1 is geen grenswaarde omdat de samenstelling hiervan niet duidelijk is en (nog) niet berekend kan worden.

In Nederland wordt vrijwel overal voldaan aan de grenswaarde van fijnstof, met in 2015 nog 5 kilometer weg waar de grenswaarden overschreden werden. Dit betroffen locaties waar de achtergrondconcentraties hoog zijn vanwege industrie of intensieve veeteelt. Langs alle autosnelwegen in Nederland wordt voldaan aan de grenswaarde van 40 µg/m³.[4] De concentraties van PM10 en PM2.5 hangen sterk samen. Als voldaan wordt aan de grenswaarde van PM10 wordt ook vrijwel altijd voldaan aan de grenswaarde van PM2.5. Er zijn in Nederland geen overschrijdingen van de jaargemiddelde grenswaarde PM2.5.[5]

Door de World Health Organization (WHO) wordt een grenswaarde van 20 µg/m³ voor PM10 aanbevolen. De waardes van fijnstof zijn in Europa het laagste van de wereld.[6] Grenswaarden zijn vaak een compromis tussen haalbaarheid en gezondheid. Aan de WHO-grenswaarde van 20 µg/m³ wordt in Nederland vooral in landelijke gebieden zonder intensieve veeteelt voldaan. Veel meer delen van Nederland liggen betrekkelijk weinig boven de WHO-grenswaarde.

Overschrijding van grenswaarden

PM10 kaart.png
De ontwikkeling van de emissies van het wegverkeer.

Af en toe komen er periodieke overschrijdingen van de grenswaarden voor. Dit is veelal het gevolg van meteorologische omstandigheden, zoals periodes van langdurige droogte en inversie in de winter, waardoor de uitstoot van vervuilende stoffen langdurig laag aan het oppervlak blijven en minder snel verdunnen. Een significante overschrijding van de grenswaarden wordt ook wel smog genoemd. Een belangrijke oorzaak van een overschrijding in de winter is inversie in combinatie met het massaal stoken van houtkachels.[7] Een houtkachel genereert in twee uur even veel fijnstof als een autorit van 1.000 kilometer.[8]

In sommige landen worden houtkachels op zeer grote schaal gebruikt voor sfeer en/of verwarming. In landen als Duitsland, Oostenrijk, Noorwegen en België leidt dit met enige regelmaat tot verhoogde concentraties fijnstof. Soms wordt dan een 'fijnstofalarm' afgegeven. Dit effect wordt in heuvelachtige gebieden verergerd omdat alles in een dal blijft hangen. Bijvoorbeeld het Inntal in Oostenrijk, de omgeving Stuttgart in Duitsland en de grotere steden in Noorwegen hebben hier in de winter regelmatig mee te maken.

In China worden elke winter extreme waarden voor fijnstof gemeten, van soms meer dan 1.000 µg/m³. De Nederlandse grenswaarden voor PM2.5 worden soms met een factor 40 overschreden.[9] Alhoewel in China gedurende het gehele jaar sterk verhoogde concentraties fijnstof voorkomen (in relatie tot de grenswaarden in Europa), is dit effect vaak het grootst aan het begin van de winter, wanneer massaal kolencentrales gestart worden om de stadsverwarming te activeren. In miljoenensteden in Noord-China gebeurt dit vaak op een vaste dag zodat de luchtkwaliteit in korte tijd dramatisch kan verslechteren, vooral in combinatie met inversie.

Een andere oorzaak in landen als India, Pakistan en Indonesië is het verbranden van landbouwgebieden om het voor het volgende seizoen vruchtbaar te maken (de slash-and-burn methode). In India en Pakistan zijn aan het begin van de winter vaak periodes van intense smog, waarbij scholen gesloten worden en autosnelwegen worden afgesloten, soms weken achtereen. In Indonesië zorgen bosbranden vaak voor intense smog die vaak effect heeft op Singapore en Maleisië.

Referenties