Spitsstrook

Uit Wegenwiki
Ga naar: navigatie, zoeken

Een spitsstrook is een vluchtstrook die met signalering kan worden geopend als normale rijstrook. In 2015 was er in Nederland 338 kilometer spitsstrook (inclusief plusstroken).

De A1 bij Hoevelaken met een gesloten spitsstrook.

Omdat procedures voor de verbreding van wegen niet wilden vlotten, werd in 1996 een proef gestart met de aanleg van een spitsstrook. Tussen Den Dolder en Utrecht De Uithof werd de vluchtstrook tijdens de spits opengesteld als rijstrook, om zo met de toegenomen capaciteit van de weg de vraag naar verkeer beter te kunnen afwikkelen. Om dit veilig te kunnen doen werden verkeerssystemen aangebracht om de spitsstrook te kunnen schouwen en bewaken, zoals een camerasysteem (CCTV), een snelheidsonderschrijdingssysteem (SOS) en een vluchthavenaanwezigheidsdetectiesysteem (VAD). De proef slaagde glansrijk. De files waren enorm afgenomen en het verlies aan verkeersveiligheid op het wegvak stroomafwaarts van Den Dolder woog niet op tegen de winst stroomopwaarts van Den Dolder.

Spitsstroken waren oorspronkelijk voorzien als tijdelijke voorziening in afwachting van een definitieve verbreding, maar na het aannemen van de Spoedwet Wegverbreding werd duidelijk dat de meesten voorlopig een semi-permanent karakter zullen hebben, omdat de procedures voor een definitieve capaciteitsvergroting nog altijd aanslepen.

Een alternatief voor het inrichten van een spitsstrook is de zogenaamde plusstrook.

Spitsstroken in bedrijf

Een overzicht van spitsstroken en plusstroken. Rood = Spitsstrook, Zwart = Plusstrook.
Wegnummer Traject Openingsdatum Lengte
NLA001.svg KP Hoevelaken - Barneveld april 2008 8 km
NLA001.svg Bussum - KP Eemnes v.v. 1 november 2011 6 km
NLA001.svg KP Diemen - KP Watergraafsmeer 29 april 2011 4 km
NLA002.svg KP Het Vonderen - Urmond 11 januari 2011 17 km
NLA002.svg Urmond - KP Het Vonderen 31 mei 2011 17 km
NLA004.svg Leidschendam - KP Prins Clausplein 24 april 2005 1 km
NLA004.svg KP De Nieuwe Meer - KP Badhoevedorp  ? mei 2011 2 km
NLA007.svg KP Zaandam - Purmerend 17 december 2007 8 km
NLA007.svg Purmerend - KP Zaandam 7 december 2015 8 km
NLA008.svg KP Zaandam - Zaandam-Zuid 7 december 2015 2 km
NLA008.svg VZP Zaandam - KP Zaandam 5 december 2015 1 km
NLA009.svg KP Diemen - KP Holendrecht 15 november 2010 5 km
NLA009.svg KP Badhoevedorp - KP Raasdorp 1 maart 2011 5 km
NLA009.svg KP Rottepolderplein - KP Velsen v.v. 1 maart 2011 8 km
NLA009.svg Uitgeest - Alkmaar v.v. 6 oktober 2011 10 km
NLA012.svg KP Prins Clausplein - Voorburg 24 april 2005 2 km
NLA013.svg Berkel - Delft-Zuid 15 april 2007 5 km
NLA015.svg Papendrecht - Wijngaarden 22 juni 1999 2 km
NLA027.svg KP Everdingen - Houten 16 februari 2011 5 km
NLA027.svg Maarssen (Utrecht-Noord) - Bilthoven 22 oktober 2018 2 km
NLA050.svg KP Beekbergen - KP Waterberg v.v. 24 februari 2006 20 km

Voormalige spitsstroken

De spitsstrook op de A28 bij Zeist, de eerste spitsstrook van Nederland.

Locaties waar spitsstroken in bedrijf zijn geweest, maar inmiddels zijn vervangen door een reguliere wegverbreding.

Wegnummer Traject Openingsdatum Sluitingsdatum
NLA001.svg VZP Honswijck - KP Muiderberg 2011 03-2016
NLA002.svg KP Everdingen - aansl. Everdingen 22-7-2002 2010
NLA002.svg aansl. Everdingen - KP Everdingen 17-10-2002 2010
NLA002.svg Strijp - KP De Hogt v.v. juli/sept 2004 2010
NLA009.svg KP Holendrecht - KP Diemen 15-11-2010 2015
NLA012.svg Woerden - Gouda 1-12-2010 26-9-2015
NLA027.svg Houten - KP Lunetten 16-7-1997 2011
NLA028.svg Den Dolder - Utrecht De Uithof 1996 24-6-2012
NLA050.svg Heteren – KP Valburg 13-12-2004 2010
NLA050.svg KP Ewijk - KP Valburg 1998 05-05-2012
NLA067.svg KP De Hogt - KP Leenderheide v.v. juli/sept 2004 2010
NLA073.svg Beuningen - KP Ewijk 1998 05-05-2012

Geplande spitsstroken

Wegnummer Traject Geplande openstelling
NLA027.svg KP Everdingen - Scheiwijk v.v. nog niet bekend
NLA027.svg Werkendam - KP Hooipolder v.v. nog niet bekend

Ontwerp

De spitsstrook op de A50 bij Schaarsbergen ter hoogte van de afrit.

Bij een spitsstrook wordt de vluchtstrook ingericht tot extra rijstrook tijdens de spitsuren. De meesten hiervan bevinden zich op autosnelwegen met 2x2 rijstroken, maar breder is in principe ook mogelijk. Fysiek wordt er relatief weinig aangepast. De grootste aanpassingen zijn het creëren van vluchthavens voor pechgevallen en eventueel het aanpassen van aansluitingen. De markering wordt toegepast met een ontwerp als de spitsstrook gesloten is, het grootste aantal uren van de dag. Dit betekent dat verkeer dat over de geopende spitsstrook rijdt, de doorgetrokken kantmarkering mag en moet overschrijden. Daarbij mag en moet het verkeer over niet-opgevulde puntstukken rijden bij aansluitingen. Verkeer dat bij een gesloten spitsstrook uit wil voegen naar een afrit dient dat twee maal te doen, vanaf de rechterrijstrook naar de spitsstrook en vervolgens naar de uitvoegstrook. Tevens worden bij spitsstroken een smalle kantmarkering toegepast aan de rand van de spitsstrook. Uiteraard is het van belang dat de spitsstrook minimaal even breed is als de normale rechterrijstrook om het vrachtverkeer te kunnen verwerken. In Nederland is dit geen probleem, aangezien vluchtstroken hiervoor standaard breed genoeg zijn. Spitsstroken worden geschouwd met camera's die op korte intervallen zijn geplaatst. Als de camera's uitvallen, of er geen zicht is vanwege mist, mag de spitsstrook niet opengesteld worden.

Openstelling

Oorspronkelijk werden de spitsstroken vanaf een uurintensiteit van 1.500 voertuigen per rijstrook opengesteld. In 2011 is dit veranderd naar 1.350 voertuigen per uur per rijstrook. De spitsstroken zijn daarmee een half uur tot een uur langer per dag open.[1] Sindsdien zijn spitsstroken beduidend langer geopend, waarmee met name groei is in het aantal geopende uren bij een rustige verkeerssituatie, daarnaast nam de openingsduur ook toe doordat in die tijd een aantal nieuwe spitsstroken zijn toegevoegd. Daarentegen zijn spitsstroken gemiddeld slechts 8-10% geopend bij rustig verkeer.[2] Dit hangt mogelijk samen met de werkdruk in de verkeerscentrale. Voordat een spitsstrook opengesteld kan worden moet er geschouwd worden. Om deze piek beter te verdelen worden spitsstroken soms al vroegtijdig geopend. Bij de openstellingsduur van een spitsstrook doet zich ongeveer een kwart van de tijd druk verkeer door, dit is de piek van de spits. Bij tweederde van de geopende tijd betreft het middeldruk verkeer, en bij 10% of minder van de tijd is de spitsstrook geopend bij rustig verkeer.[3] De gemiddelde openingsduur per spitsstrook steeg van 3 uur per dag in 2006 naar 6 uur per dag in 2013.[4]

Verkeersveiligheid

Door het openstellen van spitsstroken verbetert de doorstroming en nemen met name het aantal kop-staartaanrijdingen af. Echter blijkt dat het ongevalsrisico op snelwegen met spitsstroken hoger ligt dan reguliere situaties als de I/C-verhouding lager ligt dan 0,3 of hoger dan 0,7. Bij situaties met een I/C-verhouding tussen 0,3 en 0,7 is het ongevalsrisico niet noemenswaardig hoger dan bij reguliere situaties. Dit betreft een vergelijking tussen autosnelwegen met 2 rijstroken en een spitsstrook (rechts) en autosnelwegen met 3 rijstroken en een vluchtstrook, de meest voorkomende situatie met spitsstroken in Nederland.[5] In het geval van een spitsstrook links (plusstrook) is het ongevalsrisico bij een I/C-verhouding van lager dan 0,3 hoger, maar in tegenstelling tot een spitsstrook rechts is het ongevalsrisico bij een hoge I/C-verhouding niet hoger.[6] Hiermee zijn spitsstroken links (plusstroken) in drukke situaties veiliger dan spitsstroken rechts. Het ongevalsrisico bij spitsstroken rechts is rond aansluitingen wezenlijk hoger dan in situaties zonder spitsstroken, zowel in geopende als gesloten toestand.[7]

Gebruik

Spitsstroken worden hoofdzakelijk intensief benut bij drukke verkeerssituaties. In dat soort gevallen is alle beschikbare capaciteit nodig om het verkeer te laten doorstromen. In middeldrukke situaties is het gebruik van de spitsstrook rechts al wezenlijk lager, en bij rustige situaties ligt het gebruik van de spitsstrook significant lager dan de andere rijstroken.[8] Dit lijkt samen te hangen met het feit dat als het niet erg druk is, hoofdzakelijk vrachtverkeer van de spitsstrook gebruik maakt, en overig verkeer de reguliere twee rijstroken gebruikt. In het geval van een spitsstrook links (plusstrook) ligt het gebruik in alle situaties significant lager ligt dan de reguliere rijstroken.[9] Dit lijkt samen te hangen met het feit dat plusstroken vaak smal zijn. Echter bij plusstroken ligt de gereden snelheid significant hoger dan op de reguliere rijstroken.[10] Dit lijkt samen te hangen met het feit dat de strook minder druk is en verkeer op de linker rijstroken traditioneel sneller rijdt dan op de andere rijstroken. Bij rustige situaties bij geopende spitsstroken rechts wordt de ingestelde maximumsnelheid bovendien massaal overschreden op de reguliere rijstroken, waardoor een groot snelheidsverschil ontstaat tussen de spitsstrook en overige rijstroken.

Buitenland

België

De eerste spitsstrook in België werd op 28 september 2011 in gebruik genomen. Het betreft het wegvak Antwerpen-Ranst op de E313. De bedoeling is de ring sneller leeg te laten lopen tijdens de spits. Om die reden is de spitsstrook enkel in de richting van Ranst aangelegd. Op 2 september 2013 opende de tweede spitsstrook van België, op de E40 tussen Sterrebeek en Heverlee over 7 kilometer, alleen in de richting van Liège. De 3e spitsstrook opende in de zomer van 2014 op de E19 tussen Kleine Bareel en Sint-Job in de richting van Breda. De 4e spitsstrook opende op 2 mei 2018 op de E17 tussen De Pinte en Zwijnaarde richting Gent.

Denemarken

Op 6 januari 2014 werd de eerste spitsstrook van Denemarken in gebruik genomen op de Primærrute 16 tussen Værløse en Bagsværd in de voorsteden van København. Op 4 juli 2014 zijn spitsstroken in gebruik genomen op de E20/E45 rond Kolding, alhoewel dit feitelijk weefvakken waren. In 2016 werd een studie gepubliceerd waarin 10 kansrijke trajecten van 156 kilometer in totaal zijn onderzocht.[11][12]

Duitsland

Een spitsstrook op de A7 tussen Hamburg en Hannover.

Ook in Duitsland komen spitsstroken voor. Hier wordt het Temporäre Seitenstreifenfreigabe (TSF), Freigabe von Seitenstreifen[13], Seitenstreifenfreigabe of in de spreektaal Standspurnützung genoemd. In Duitsland is een maximumsnelheid van 100 tot 120 km/h op geopende spitsstroken gebruikelijk. De eerste spitsstrook in Duitsland opende in januari 2002. In de staat Hessen zijn vrij veel spitsstroken in gebruik.[14]

Veel spitsstroken in Duitsland hebben geen verkeerssignalering zoals men dat in Nederland en het Verenigd Koninkrijk kent. De wegbeheerder past enkel wat kantelwalsborden toe en het cameratoezicht is beperkt.

Locaties

  • A3 Mettmann - Kreuz Hilden: 8 km
  • A3 Limburg-Nord - grens Hessen/Rheinland-Pfalz: 8 km
  • A3 Mönchhof Dreieck - Kelsterbach: 4 km
  • A3 Offenbacher Kreuz - Hanau: 12 km
  • A4 Refrath - Köln-Merheim: 2 km
  • A5 Friedberg - Frankfurt Nordwestkreuz: 18 km
  • A5 Darmstädter Kreuz - Seeheim-Jugenheim: 10 km
  • A7 Soltau-Ost - Dreieck Walsrode: 31 km
  • A8 Kreuz Stuttgart - Stuttgart-Möhringen: 5 km
  • A8 Kreuz München-Süd - Holzkirchen: 12 km
  • A9 Dreieck Holledau - Kreuz Neufahrn: 30 km
  • A45 Westhofener Kreuz - Kreuz Hagen: 8 km
  • A57 Köln-Longerich - Köln-Bickendorf: 2 km
  • A63 Kreuz Mainz-Süd - Nieder-Olm: 7 km
  • A73 Baiersdorf-Nord - Erlangen-Nord: 9 km
  • A99 Kreuz München-Nord - Haar: 17 km

Italië

Het concept is in Italië geïntroduceerd, eerst op de A14 rond Bologna en later op de A57 bij Venezia. Er zijn plannen om spitsstroken op de A4 rond Milano toe te passen.

Op de A22 tussen Trento-Centro en Affi ligt de langste spitsstrook van Europa, deze is 70 kilometer lang en opende op 8 december 2013 voor het verkeer.

Japan

Sinds 2014 worden in Japan ook spitsstroken toegepast. De eerste spitsstroken zijn op de Chuo Expressway in de westelijke voorsteden van Tokyo gerealiseerd. Op meerdere invalswegen van Tokyo komen spitsstroken.[15]

Nieuw-Zeeland

In mei 2016 is een spitsstrook in gebruik genomen op de Wellington Urban Motorway in Nieuw-Zeeland. Dit heet een smart motorway en was de eerste spitsstrook in Nieuw-Zeeland.[16]

Oostenrijk

Er zijn vanaf 2015 studies uitgevoerd om spitsstroken in te zetten in Oostenrijk.[17] In 2018 is de eerste spitsstrook op de A4 in gebruik genomen.[18]

Verenigd Koninkrijk

Zie smart motorway.

In het Verenigd Koninkrijk wordt een spitsstrook een smart motorway genoemd (voorheen: managed motorway). Om de enorme congestie op sommige snelwegen te verminderen wordt voornamelijk vertrouwd op de inrichting van spitsstroken. De eerste spitsstrook in het Verenigd Koninkrijk werd in september 2006 langs de M42 bij Birmingham in gebruik genomen. Vanaf 2013 zijn enkele spitsstroken omgebouwd tot permanente rijstroken, en zijn enkele vluchtstroken omgebouwd tot permanente rijstrook. In dat geval is permanent geen vluchtstrook meer beschikbaar. Opvallend zijn de hoge kosten om spitsstroken aan te leggen, in veel gevallen meer dan 100 miljoen GBP.

Verenigde Staten

Zie ook Spitsstroken in de Verenigde Staten.

In de regio Boston bestaan spitsstroken op enkele snelwegen. Langs de Interstate 66 in Virginia is in voorstedelijk Washington ook een spitsstrook in gebruik. Desondanks lijkt het concept in de VS weinig prioriteit te hebben.

Zwitserland

De eerste spitsstrook van Zwitserland werd in 2010 in gebruik genomen op de A1 tussen Écublens en Morges, net ten westen van Lausanne. De files waren na ingebruikname vrijwel volledig verdwenen en het aantal ongevallen nam ook af. In 2015 werd aangekondigd om nog 125 tot 150 kilometer spitsstrook in te zetten op 16 trajecten.[19]

In andere talen

  • Deens (Dansk): kørsel i nødsporet
  • Duits (Deutsch): Standspurbenützung, Seitenstreifenbenützung
  • Engels (English): Hard shoulder running / managed motorway
  • Frans (Français): Voie auxiliaire
  • Italiaans (Italiano): Corsia dinamica
  • Pools (Polski): Jazda pasem awaryjnym

Referenties